Đường sắt cao tốc Bắc Nam: Từ dự án hạ tầng lớn đến bàn cờ hợp tác chiến lược
Đường sắt cao tốc Bắc Nam là chương trình hiện đại hóa hạ tầng giao thông trọng điểm, kết hợp xây dựng tuyến đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc – Nam cùng mạng lưới kết nối cảng biển, sân bay và metro đô thị, hướng tới thay đổi căn bản năng lực vận tải và cấu trúc phát triển vùng trong dài hạn. Chính trong bối cảnh đó, một phái đoàn gồm 15 doanh nghiệp lớn của Pháp đã chủ động làm việc với Bộ Xây dựng, thể hiện mong muốn tham gia sâu vào các dự án đường sắt tại Việt Nam, từ đường sắt cao tốc Bắc Nam tới hệ thống metro tại những đô thị lớn. Điểm đáng chú ý không phải ở số lượng doanh nghiệp tham gia, mà ở cách tiếp cận: họ coi đây là cơ hội đồng thiết kế chiến lược hạ tầng giao thông, chứ không chỉ là các gói thầu độc lập. Khi phía Việt Nam giới thiệu định hướng phát triển mạng lưới đường sắt giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến 2050, tuyến đường sắt cao tốc Bắc Nam được xác định là trọng tâm đầu tư cùng các tuyến kết nối cảng biển quốc tế, sân bay và metro Hà Nội, TPHCM. Điều này gửi đi tín hiệu rõ ràng: Việt Nam muốn tìm đối tác có khả năng mang tới công nghệ đường sắt, kinh nghiệm vận hành và mô hình tài chính dài hạn, thay vì chỉ mua sắm thiết bị rời rạc.
Hợp tác Pháp Việt dịch chuyển từ hỗ trợ kỹ thuật sang đồng kiến tạo hạ tầng giao thông
Buổi làm việc ngày 7/5 giữa Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Tường Văn và phái đoàn doanh nghiệp Pháp đánh dấu một bước dịch chuyển rõ rệt trong hợp tác Pháp Việt về đường sắt: từ hỗ trợ kỹ thuật sang tư duy đồng kiến tạo hệ sinh thái giao thông đường sắt hiện đại. Phía Việt Nam không giấu tham vọng: đến năm 2050, hoàn thành tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc Nam, đầu tư hoàn thiện mạng lưới kết nối cảng biển, khu công nghiệp, khu kinh tế, vùng Tây Nguyên, các tuyến ven biển và kết nối quốc tế. Ngược lại, phía Pháp thể hiện sự ủng hộ đối với mục tiêu phát triển hệ thống giao thông hiện đại, giảm phát thải, trong đó có các tuyến đường sắt cao tốc và đường sắt đô thị. Một câu nói mang tính "cam kết chiến lược" là phát biểu của Đại sứ Olivier Brochet rằng doanh nghiệp Pháp mong muốn đồng hành lâu dài với Việt Nam trong xây dựng hệ sinh thái giao thông đường sắt hiện đại, bền vững cho các thế hệ tương lai. Điều này đồng nghĩa, nếu Việt Nam biết biến nhu cầu đầu tư hạ tầng giao thông khổng lồ thành những gói hợp tác rõ ràng, Pháp sẵn sàng đi cùng không chỉ với vai trò nhà thầu, mà là đối tác chiến lược, chia sẻ công nghệ đường sắt, kinh nghiệm quy hoạch, quản lý và vận hành.
Alstom và các tập đoàn Pháp: Đặt chỗ trên tuyến đường sắt cao tốc tương lai
Đằng sau các tuyên bố chính sách là những bước đi rất cụ thể của doanh nghiệp. Một số tập đoàn Pháp như Alstom, Systra, SNCF hay Thales đã chủ động giới thiệu năng lực về đoàn tàu, tín hiệu, hạ tầng và tư vấn kỹ thuật với kinh nghiệm triển khai tại nhiều quốc gia, cho thấy họ đang chuẩn bị vị thế cho những hợp đồng lớn gắn với kế hoạch hiện đại hóa mạng lưới đường sắt của Việt Nam. Trong chuyến thăm Pháp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, thỏa thuận hợp tác giữa Vingroup và Alstom trong lĩnh vực đường sắt được Tổng thống Emmanuel Macron đánh giá cao, đồng thời khẳng định Pháp sẵn sàng tham gia chương trình phát triển giao thông đô thị và hiện đại hóa mạng lưới đường sắt, đặc biệt là dự án đường sắt tốc độ cao Bắc Nam. Đây là điểm nút quan trọng: thay vì chỉ có "Alstom Pháp", Việt Nam đang từng bước hình thành một hệ sinh thái "Alstom Việt Nam" thông qua liên kết với tập đoàn trong nước, mở cửa cho khả năng nội địa hóa công nghệ, hình thành chuỗi cung ứng và dịch vụ vận hành ngay tại thị trường Việt Nam. Nếu biết khai thác, các hợp tác kiểu Vingroup – Alstom có thể trở thành hạt nhân cho công nghiệp đường sắt nội địa, giảm dần phụ thuộc vào nhập khẩu trọn gói.
Trường Công nghệ đường sắt: Mắt xích sống còn của chuyển giao công nghệ và nhân lực
Một tuyến đường sắt cao tốc Bắc Nam hiện đại sẽ khó bền vững nếu Việt Nam không nắm được công nghệ và chủ động nguồn nhân lực kỹ thuật. Đây là lý do việc xúc tiến thành lập Trường Công nghệ đường sắt mang ý nghĩa chiến lược, chứ không chỉ là một dự án giáo dục. Tại Paris, lãnh đạo UBND thành phố Hà Nội, Cơ quan Phát triển Pháp (AFD) và Trường đại học Công nghệ Giao thông vận tải (UTT) đã trao bản ghi nhớ hợp tác thành lập và phát triển Trường Công nghệ đường sắt trước sự chứng kiến của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Tổng thống Pháp Emmanuel Macron. Theo Bản ghi nhớ, Trường Công nghệ đường sắt sẽ tiếp nhận chuyển giao công nghệ, ứng dụng kinh nghiệm giáo dục công nghệ tiên tiến từ Cộng hòa Pháp và Tập đoàn Đường sắt quốc gia Pháp (SNCF), trên nền cơ chế hợp tác ba bên giữa chính quyền đô thị, cơ sở đào tạo và đối tác tài chính – kỹ thuật quốc tế. Riêng Hà Nội đặt mục tiêu đến năm 2035 có mạng lưới 15 tuyến đường sắt đô thị với tổng chiều dài khoảng 303,5 km, nên một cơ sở đào tạo chuyên sâu về công nghệ đường sắt ngay trên địa bàn Thủ đô có ý nghĩa rất thực tế. Mục tiêu không chỉ là cấp bằng cho kỹ sư, mà là tạo thế hệ chuyên gia có khả năng thiết kế, thi công, vận hành, bảo trì hệ thống đường sắt điện khí hóa và đường sắt tốc độ cao, từng bước giảm phụ thuộc vào tư vấn và nhà thầu nước ngoài.
Cơ hội và điều kiện để đường sắt cao tốc Bắc Nam trở thành trục hợp tác công nghệ
Điểm tích cực từ làn sóng quan tâm của 15 doanh nghiệp Pháp là Việt Nam có cơ hội thiết kế lại cách làm hạ tầng giao thông: coi đường sắt cao tốc Bắc Nam như một trục hợp tác công nghệ, tài chính và đào tạo nhân lực, chứ không chỉ là dự án xây lắp. Ngay cả những sáng kiến tưởng như "ngoài lề" như thỏa thuận kết nghĩa giữa ga Đà Lạt và ga Deauville – Trouville đi kèm cơ chế chia sẻ kinh nghiệm quản lý kỹ thuật tòa nhà, cải thiện hệ thống biển báo hướng dẫn hành khách, bảo tồn giá trị di sản và phát triển du lịch bền vững cho thấy hợp tác Pháp Việt về đường sắt được nghĩ ở cấp độ hệ sinh thái, từ hạ tầng cứng đến dịch vụ mềm. Tuy vậy, để biến cơ hội thành năng lực thực, Việt Nam phải kiên định với các chủ trương đã được xác định trong kết luận và nghị quyết về giao thông đường sắt, khoa học – công nghệ và giáo dục – đào tạo, không coi chuyển giao công nghệ như "phần phụ". Nếu làm được, tuyến cao tốc Bắc Nam sẽ không chỉ rút ngắn thời gian di chuyển, mà còn tạo ra thế hệ kỹ sư, doanh nghiệp và sản phẩm công nghệ đường sắt mang dấu ấn Việt Nam, được nuôi dưỡng từ một mối quan hệ hợp tác Pháp Việt được thiết kế bài bản.
