Thiếu sách giáo khoa: Con số 1,5% và tác động lớn hơn tỷ lệ thống kê
Thiếu sách giáo khoa là tình trạng hệ thống cung ứng không đáp ứng đủ, đúng thời điểm nhu cầu thực tế của học sinh, dẫn tới việc nhiều em bước vào năm học mới khi chưa có đủ sách, làm gián đoạn quá trình dạy – học và đặt ra câu hỏi về năng lực dự báo, quản lý và điều phối của toàn bộ chuỗi cung ứng trong giáo dục phổ thông. Năm học 2026-2027, Bộ Giáo dục và Đào tạo báo cáo tại hội nghị giao ban báo chí ngày 15/9 rằng đến 18h ngày 14/9, các địa phương còn thiếu 3,91637 triệu cuốn sách giáo khoa, tương đương khoảng 1,5% tổng nhu cầu. Nghe qua, 1,5% có vẻ nhỏ, nhưng đó là sách của hàng triệu lượt học sinh. Chính Bộ thừa nhận trách nhiệm trong công tác dự báo nhu cầu sách giáo khoa trong điều kiện mới chưa theo kịp thực tế, cùng với Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam và các địa phương. Khi một hệ thống thiết kế để không được phép sai số lớn, thì việc “thiếu cục bộ” trở thành chỉ dấu của vấn đề cấu trúc chứ không phải sự cố riêng lẻ.
Gốc rễ khủng hoảng: Dự báo chậm, quy trình sai và đơn hàng đột biến
Không thể giải thích tình trạng thiếu sách giáo khoa 2026-2027 chỉ bằng cụm từ "phát sinh ngoài dự kiến". Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam khẳng định đứt gãy nguồn cung xuất phát trực tiếp từ sự thụ động, chậm trễ và thực hiện sai quy trình quản lý tại địa phương. Trong mô hình hiện hành, NXB không có thẩm quyền cũng như bộ máy để tự điều tra, dự báo số lượng học sinh từng trường; toàn bộ kế hoạch in, tái bản và phân phối phụ thuộc vào đăng ký, đơn đặt hàng từ Sở, Phòng và trường. Khi dữ liệu đầu vào chậm hoặc sai, cả chuỗi cung ứng bị kéo trễ. Năm học này lại là lần đầu áp dụng một bộ sách giáo khoa thống nhất trên toàn quốc, cộng thêm chính sách hỗ trợ, cấp sách ở một số địa phương và việc sắp xếp lại đơn vị hành chính, mạng lưới trường lớp, khiến nhu cầu biến động mạnh. Hậu quả, theo số liệu, nhu cầu phát sinh toàn quốc tăng gần 69,9 triệu bản, tương đương 39,7% so với dự báo ban đầu, vượt xa khả năng dự phòng thông thường. Câu hỏi đặt ra không chỉ là "ai sai" mà là vì sao một hệ thống dựa hoàn toàn vào đăng ký thủ công lại được chấp nhận trong một khâu trọng yếu như cung ứng sách giáo khoa.
Tác động lên phụ huynh, học sinh và nỗ lực chữa cháy tức thời
Đằng sau con số 3,9 triệu bản thiếu là áp lực cụ thể lên gia đình và nhà trường. Bộ Giáo dục và Đào tạo phải liên tiếp ban hành văn bản yêu cầu cung ứng đủ sách trước ngày khai giảng và sau đó tiếp tục họp trực tuyến với 34 sở giáo dục để xử lý thiếu sách giáo khoa cục bộ. NXB Giáo dục Việt Nam báo cáo tổng nhu cầu được cập nhật 245,94 triệu bản, kế hoạch in 228,9 triệu, đã cung ứng khoảng 236,6 triệu bản nhưng vẫn để lại khoảng trống hơn 3,9 triệu bản. Trong thực tế, có nơi hiểu sai rằng NXB luôn phải có sẵn lượng lớn sách trong kho, dẫn đến việc nhiều trường không đăng ký hoặc không nhận sách đã đặt, như trường hợp hàng chục nghìn học sinh ở TP.HCM buộc phụ huynh phải đổ ra cửa hàng bán lẻ, có điểm mỗi ngày đón tới 5.000 người xếp hàng mua sách. Bộ buộc phải ưu tiên điều chuyển, cung ứng bổ sung cho vùng sâu, vùng xa, trường nội trú, học sinh diện được hỗ trợ, đồng thời mở miễn phí sách giáo khoa điện tử tại taphuan.nxbgd.vn và yêu cầu tận dụng thư viện, sách cũ để hạn chế ảnh hưởng đến việc học. Những biện pháp chữa cháy này giải quyết trước mắt, nhưng không thay thế được trách nhiệm phải sửa cơ chế lâu dài.
Trách nhiệm của Bộ, NXB và câu chuyện độc quyền xuất bản giáo dục
Điểm đáng chú ý trong khủng hoảng thiếu sách giáo khoa 2026-2027 là sự xuất hiện của một loại "trách nhiệm chia sẻ". Bộ Giáo dục và Đào tạo thừa nhận việc dự báo, tổng hợp và phân tích nhu cầu chưa theo kịp điều kiện mới, đánh giá năng lực tổ chức sản xuất, quản trị và cung ứng của NXB chưa đầy đủ, xử lý hạn chế về điều phối nguồn sách chưa đủ nhanh và linh hoạt. NXB Giáo dục Việt Nam, với mô hình công ty TNHH MTV do Nhà nước nắm giữ 100% vốn, bị buộc phải bảo toàn vốn, không được phép in tích trữ lớn khi chưa có đơn đặt hàng, vì nguy cơ tồn kho sẽ vi phạm quản lý vốn nhà nước. Trong bối cảnh đó, dư luận đặt vấn đề độc quyền xuất bản giáo dục: toàn bộ sách giáo khoa phổ thông do một đơn vị chịu trách nhiệm. Lãnh đạo NXB khẳng định bản thân không mong muốn độc quyền, thậm chí nói "mong muốn không độc quyền SGK". Câu nói này cho thấy chính người trong cuộc cũng nhìn thấy rủi ro của mô hình một nhà xuất bản duy nhất: mọi sai số, mọi chậm trễ sẽ lập tức trở thành khủng hoảng toàn hệ thống, không có cơ chế chia sẻ tải cho các đơn vị khác.
Từ khủng hoảng đến cải cách: Cần đổi mô hình cung ứng chứ không chỉ tăng công suất in
Hiện tại, Bộ tiếp tục chỉ đạo NXB Giáo dục Việt Nam rà soát năng lực sản xuất, quản trị và mạng lưới cung ứng, khắc phục điểm nghẽn, tăng điều phối và xây dựng cơ chế phản ứng nhanh khi nhu cầu biến động; đồng thời cam kết hoàn tất cung cấp bổ sung bản in còn thiếu trước ngày 30/9/2026. Tuy nhiên, nếu giải pháp chỉ dừng ở việc tối đa hóa nhà in, điều chuyển linh hoạt hơn, thì khủng hoảng thiếu sách giáo khoa sẽ quay lại bất cứ khi nào dữ liệu đăng ký bị trục trặc. Bài học sâu hơn nằm ở chỗ: phải chuẩn hóa quy trình thống kê nhu cầu từ cơ sở, gắn trách nhiệm cụ thể cho từng cấp và xây dựng hệ thống dữ liệu thời gian thực về sĩ số, thay vì phụ thuộc vào đăng ký giấy tờ. Song song, câu chuyện độc quyền xuất bản giáo dục cần được đặt lên bàn nghị sự một cách nghiêm túc: mở cửa cho nhiều nhà xuất bản đủ năng lực tham gia sách giáo khoa, với chuẩn chung do Bộ ban hành, có thể tạo thêm lớp an toàn cho hệ thống cung ứng. Khi có cạnh tranh và đa dạng nguồn cung, lỗi dự báo hoặc sai quy trình ở một đơn vị sẽ không còn kéo cả hệ thống vào khủng hoảng thiếu sách giáo khoa như hiện nay. Vấn đề không phải là in thêm vài triệu bản, mà là thiết kế lại cách hệ thống đảm bảo sách đến tay từng học sinh đúng lúc.
