Từ giấy phép ban đầu đến trách nhiệm liên tục
Luật an toàn thực phẩm là khuôn khổ quy định cách sản phẩm được quản lý, kiểm soát và lưu thông nhằm bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng, đồng thời xác định trách nhiệm của doanh nghiệp trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Hướng sửa đổi đang được đề xuất đặt trọng tâm vào quản lý theo mức độ rủi ro và hậu kiểm thực phẩm, thay vì xem hồ sơ hay điều kiện đạt được lúc đầu là bảo đảm đủ cho cả quá trình kinh doanh.
Động lực sửa luật đến từ những bất cập trong kiểm soát hiện nay, trong khi thị trường đồ uống tiếp tục tăng nhanh. Trong 9 tháng đầu năm 2026, chỉ số sản xuất ngành đồ uống tăng 17,4%, còn sản lượng bia tăng 14,7%. Quy mô và tốc độ lưu thông lớn hơn khiến một sai sót về nguyên liệu, bảo quản hay phân phối có thể lan rộng trước khi bị phát hiện. Vì vậy, yêu cầu cốt lõi không nên dừng ở việc doanh nghiệp có chứng nhận hay không: họ phải duy trì kiểm soát thực chất từ đầu vào đến lúc sản phẩm tới tay khách hàng.
Tại cuộc làm việc mới đây ở Bộ Y tế với Phái đoàn Liên minh châu Âu và đại sứ quán 12 quốc gia, Ban soạn thảo đã trao đổi, giải trình các kiến nghị về dự thảo. Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan cho biết mục tiêu là khắc phục bất cập quản lý, bảo vệ sức khỏe người dân và tạo điều kiện cho doanh nghiệp tuân thủ pháp luật. Đây là hướng đi hợp lý nếu trách nhiệm được phân định rõ và thực thi nhất quán.
Ba tầng quản lý, một yêu cầu chung về hậu kiểm
Dự thảo thiết kế ba hình thức quản lý sản phẩm: đăng ký bản công bố, công bố tiêu chuẩn sản phẩm, hoặc miễn cả hai thủ tục; mức quản lý được gắn với đặc tính và nguy cơ của từng nhóm. Cách phân tầng này có ưu điểm là tránh áp một thủ tục giống nhau cho mọi mặt hàng. Nhưng miễn thủ tục công bố không đồng nghĩa được miễn trách nhiệm về an toàn: sản phẩm vẫn phải đáp ứng điều kiện liên quan và chịu giám sát.
Với nhóm công bố tiêu chuẩn, doanh nghiệp có thể sản xuất, kinh doanh và đưa hàng lưu thông sau khi nộp hồ sơ. Cơ quan quản lý không thẩm định trước mà chuyển sang hậu kiểm thực phẩm trên thị trường. Đổi lại tốc độ đưa sản phẩm ra thị trường là nghĩa vụ chứng minh hồ sơ chính xác, hợp pháp và chất lượng an toàn. Doanh nghiệp đồ uống vì thế cần lưu được căn cứ về nguyên liệu, quy trình, bảo quản, vận chuyển và khả năng truy xuất, thay vì chỉ chuẩn bị tài liệu để qua một lần kiểm tra.
Dự thảo cũng hướng tới kiểm soát nguy cơ xuyên suốt chuỗi cung ứng, số hóa dữ liệu quốc gia liên thông giữa các bộ, ngành và tăng hiệu quả quản lý thức ăn đường phố, bếp ăn tập thể. Tại tọa đàm về an toàn thực phẩm trong ngành bia, rượu và nước giải khát ngày 4/11, bà Nguyễn Hương Giang thuộc Cục Công nghiệp nhận định cần tăng hậu kiểm, dựa trên đánh giá nguy cơ và nâng tính chủ động của doanh nghiệp.
Thực phẩm bổ sung: khuyến cáo sức khỏe kéo theo nghĩa vụ cao hơn
Điểm đáng chú ý trong quản lý thực phẩm bổ sung là sự khác biệt giữa sản phẩm thông thường và sản phẩm đưa ra khuyến cáo sức khỏe. Theo đề xuất, nhóm thông thường thực hiện công bố tiêu chuẩn và không được công bố khuyến cáo sức khỏe. Nếu có khuyến cáo, sản phẩm phải đăng ký bản công bố, kèm hồ sơ kỹ thuật và tài liệu chứng minh công dụng, tiêu chuẩn chất lượng, độ ổn định. Đây là cách tiếp cận cần thiết khi nhóm sản phẩm này từng phát sinh vi phạm về chất lượng, quảng cáo sai sự thật và thổi phồng công dụng.
Dự thảo quy định giấy đăng ký bản công bố có hiệu lực năm năm. Khoảng thời gian này tạo tính ổn định thủ tục, nhưng không thể hiểu là doanh nghiệp được yên tâm về chất lượng suốt năm năm mà không cần theo dõi. Với đồ uống hoặc sản phẩm bổ sung có nội dung hướng tới sức khỏe, mọi tuyên bố công dụng cần có hồ sơ làm căn cứ; thông tin tiếp thị không thể vượt quá bằng chứng kỹ thuật. Việc tách bạch hai nhóm cũng giúp người mua nhận diện rõ hơn mức độ cam kết mà nhà sản xuất đưa ra.
Trách nhiệm doanh nghiệp đồ uống không kết thúc ở nhà máy. Doanh nghiệp phải minh bạch thông tin, bảo đảm truy xuất nguồn gốc và có phương án xử lý, thu hồi khi phát hiện sản phẩm không bảo đảm chất lượng; trách nhiệm này cần kéo dài trong cả hệ thống phân phối và kinh doanh. Nhà sản xuất, nhà phân phối và bên bán cần biết ai nắm dữ liệu lô hàng, ai có thể dừng lưu thông và ai thông báo cho người mua. Nếu những mắt xích ấy không được chuẩn bị trước, hậu kiểm khó biến thành biện pháp ngăn ngừa hữu hiệu.
Công khai dữ liệu phải giúp người mua tự kiểm tra
Dự thảo đặt công khai thông tin làm công cụ bảo vệ người tiêu dùng, với hệ thống dữ liệu quốc gia giúp cơ quan chức năng kiểm tra và người dân tra cứu nguồn gốc pháp lý của sản phẩm. Đây là thay đổi có ý nghĩa thực tế nếu dữ liệu dễ tìm, cập nhật và đủ rõ để phân biệt sản phẩm hợp lệ với thông tin quảng cáo thiếu căn cứ. Minh bạch không nên chỉ là nghĩa vụ báo cáo cho cơ quan quản lý; nó cần giúp người mua có cơ sở lựa chọn và nhận biết rủi ro.
Người tiêu dùng vẫn có việc phải làm: xem thông tin trên nhãn, chọn sản phẩm có xuất xứ rõ ràng, kiểm tra hạn sử dụng và bao bì còn nguyên vẹn. Tuy vậy, không thể đẩy gánh nặng phát hiện vi phạm sang người mua, vốn không có điều kiện kiểm nghiệm từng sản phẩm. Doanh nghiệp phải bảo đảm nội dung nhãn và hồ sơ có thể đối chiếu; cơ quan quản lý phải công bố kết quả xử lý đủ nhanh để cảnh báo có giá trị.
Ban soạn thảo tiếp thu ý kiến đến hết ngày 9/11 để hoàn thiện dự án trước khi báo cáo Quốc hội khóa XVI tại kỳ họp thứ hai ngày 11/11; dự thảo cũng đề xuất thời gian chuyển tiếp 24–36 tháng để doanh nghiệp cập nhật hồ sơ, dữ liệu và xử lý lượng bao bì đã in theo quy định cũ. Thời gian chuyển tiếp hữu ích, nhưng không nên trở thành lý do trì hoãn việc xây dựng hệ thống truy xuất và thu hồi. Kết quả của luật sẽ phụ thuộc vào thực thi: doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm đến tận khâu lưu thông, còn công khai dữ liệu phải giúp người dân kiểm chứng và được bảo vệ.
