Quản lý theo mức độ rủi ro, không cào bằng
Luật an toàn thực phẩm là khung pháp lý quy định cách quản lý sản phẩm và hoạt động sản xuất, kinh doanh thực phẩm nhằm bảo vệ sức khỏe người dân, từ công bố sản phẩm đến giám sát an toàn trên thị trường. Điểm đáng chú ý trong dự thảo sửa đổi là chuyển từ một cách quản lý chung sang phân tầng theo đặc tính và mức độ nguy cơ của từng nhóm hàng.
Mới đây, Ban soạn thảo dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) làm việc tại Bộ Y tế với Phái đoàn Liên minh châu Âu và đại sứ quán 12 quốc gia để trao đổi, giải trình các kiến nghị về dự thảo. Sau đó, ngày 11.11, Quốc hội thảo luận dự án luật tại hội trường. Bối cảnh là những bất cập trong công tác quản lý, kiểm soát thực phẩm thời gian qua; vì thế, thay đổi chỉ có ý nghĩa nếu tăng được khả năng phát hiện và xử lý rủi ro, chứ không biến phân tầng thành thêm nhiều thủ tục hình thức.
Dự thảo đưa ra ba hình thức: đăng ký bản công bố sản phẩm; công bố tiêu chuẩn sản phẩm; và miễn cả đăng ký bản công bố lẫn công bố tiêu chuẩn. Thực phẩm bảo vệ sức khỏe, dinh dưỡng y học, thực phẩm cho chế độ ăn đặc biệt, sản phẩm dinh dưỡng cho trẻ đến 36 tháng tuổi và thực phẩm bổ sung có khuyến cáo sức khỏe thuộc nhóm phải đăng ký. Trong khi đó, nhiều loại thực phẩm chế biến bao gói sẵn và phụ gia áp dụng công bố tiêu chuẩn. Cách phân nhóm này hợp lý nếu tiêu chí nguy cơ rõ ràng, dễ hiểu và được áp dụng nhất quán.
Hậu kiểm thực phẩm phải đi cùng trách nhiệm doanh nghiệp
Với hình thức công bố tiêu chuẩn, doanh nghiệp có thể đưa sản phẩm vào lưu thông sau khi nộp hồ sơ; cơ quan quản lý không thẩm định trước mà chuyển sang hậu kiểm thực phẩm trên thị trường. Đây là thay đổi có thể giảm thời gian chờ cho cơ sở làm đúng quy định, nhưng cũng chuyển trọng trách sang doanh nghiệp: hồ sơ phải chính xác, còn chất lượng và an toàn sản phẩm không thể được coi là đã bảo đảm chỉ vì thủ tục công bố hoàn tất.
Dự thảo yêu cầu in số đăng ký bản công bố hoặc số tiếp nhận công bố tiêu chuẩn trên nhãn. Nhờ đó, cơ quan chức năng thuận tiện kiểm tra, còn người mua có thể tra cứu căn cứ pháp lý của sản phẩm trên hệ thống dữ liệu quốc gia. Đây là bước minh bạch thiết thực, miễn là dữ liệu được cập nhật, dễ tìm và phản ánh cả vi phạm, thu hồi lẫn tình trạng lưu hành. Mã in trên bao bì chỉ có ích khi người tiêu dùng có thể kiểm chứng nhanh, thay vì phải tự lần tìm qua một hệ thống rời rạc.
Giấy đăng ký bản công bố có hiệu lực 5 năm; dự thảo cũng dự kiến giai đoạn chuyển tiếp 24–36 tháng để doanh nghiệp cập nhật hồ sơ, dữ liệu và sử dụng hết bao bì đã in theo quy định cũ. Những khoảng đệm này cần thiết, nhưng hiệu quả cuối cùng sẽ phụ thuộc vào năng lực hậu kiểm, phối hợp giữa các cơ quan và việc xử lý vi phạm đủ kịp thời để tạo sức răn đe.
Thực phẩm bổ sung: quảng cáo sức khỏe phải có bằng chứng
Siết thực phẩm bổ sung có khuyến cáo sức khỏe là lựa chọn đúng hướng. Nhóm sản phẩm này từng phát sinh vi phạm về chất lượng, quảng cáo sai sự thật và thổi phồng công dụng. Theo dự thảo, thực phẩm bổ sung thông thường áp dụng công bố tiêu chuẩn và không được đưa ra khuyến cáo sức khỏe; loại có khuyến cáo phải đăng ký bản công bố, nộp hồ sơ kỹ thuật cùng tài liệu chứng minh công dụng, tiêu chuẩn chất lượng và độ ổn định.
Ranh giới này quan trọng với người mua: một lời hứa liên quan đến sức khỏe không nên được xem như câu quảng cáo vô thưởng vô phạt. Yêu cầu chứng minh giúp phân biệt sản phẩm có cơ sở với lời thổi phồng, đồng thời đặt trách nhiệm giải trình ở nơi tạo ra và đưa sản phẩm ra thị trường. Tuy nhiên, quy trình đánh giá cần minh bạch, nhất quán và tương xứng với nguy cơ, tránh để yêu cầu hồ sơ trở thành gánh nặng tùy tiện cho doanh nghiệp tuân thủ.
Đại diện các nước đã nêu lo ngại về gánh nặng gia hạn, đăng ký lại đối với sản phẩm đang lưu hành hợp pháp, nguy cơ ách tắc nhập khẩu và sự phù hợp với thông lệ quốc tế. Đây là những vấn đề cần được giải quyết khi hoàn thiện dự thảo: bảo vệ người tiêu dùng không đồng nghĩa với thủ tục càng nặng càng tốt. Cần quy định rõ nhóm phải đăng ký, cách đánh giá bằng chứng và cơ chế chuyển tiếp để kiểm soát chặt đúng nơi có rủi ro.
Truy xuất nguồn gốc cần khả thi với cơ sở nhỏ
Tăng hậu kiểm sẽ khó hiệu quả nếu cơ quan quản lý không lần theo được thực phẩm qua các mắt xích từ sản xuất, giết mổ, chế biến đến bảo quản và lưu thông. Tại phiên thảo luận ngày 11.11, đại biểu Tô Ái Vang đề nghị quản lý theo chuỗi, làm rõ nguyên tắc một sản phẩm, một chuỗi, một đầu mối chịu trách nhiệm chính và tăng chia sẻ dữ liệu giữa các bộ, ngành. Cách tiếp cận này có sức thuyết phục hơn kiểm tra từng khâu tách rời, vốn dễ để lọt những điểm giao thoa như chợ đầu mối hay cơ sở giết mổ nhỏ.
Đại biểu cũng đề nghị làm rõ lộ trình truy xuất nguồn gốc đối với thực phẩm nguy cơ cao, nghiên cứu hộ chiếu số hoặc mã QR tối thiểu cho sản phẩm thiết yếu, đồng thời hỗ trợ công nghệ và đào tạo cho hộ gia đình, cơ sở nhỏ lẻ. Đây không phải phần phụ của chính sách. Nếu yêu cầu vượt quá khả năng của những đơn vị chiếm tỷ trọng lớn trong chuỗi nông sản, dữ liệu sẽ thiếu mắt xích và việc truy xuất chỉ tồn tại trên giấy.
Ban soạn thảo tiếp thu ý kiến đến hết ngày 9.11 để hoàn thiện dự án trước khi báo cáo Quốc hội khóa XVI tại kỳ họp thứ hai vào ngày 11.11. Bước tiếp theo nên là thiết kế lộ trình theo mức độ rủi ro, xây dựng dữ liệu dùng chung và hỗ trợ thực chất cho cơ sở nhỏ. Dự thảo chỉ bảo vệ người tiêu dùng tốt hơn khi minh bạch thông tin, hậu kiểm có năng lực và truy xuất nguồn gốc vận hành được từ đầu đến cuối.
