VNCRM: Bước ngoặt trong cách nghĩ về đô thị thích ứng khí hậu
Đô thị thích ứng khí hậu là những thành phố được quy hoạch và vận hành sao cho hệ thống hạ tầng, dịch vụ công và cộng đồng cư dân có thể chủ động chuẩn bị, chịu đựng và phục hồi trước các tác động ngày càng cực đoan của biến đổi khí hậu, từ ngập úng, xói lở đến ô nhiễm và áp lực chất thải, đồng thời vẫn tiếp tục phát triển bền vững về kinh tế – xã hội. Chính trong bối cảnh đó, hội thảo khởi động dự án “Đô thị Việt Nam thích ứng, chống chịu với biến đổi khí hậu” (VNCRM) đã diễn ra tại Hà Nội, do Viện Quy hoạch đô thị và nông thôn quốc gia phối hợp với Liên đoàn đô thị Canada và Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam tổ chức. Dự án kéo dài giai đoạn 2026–2030, là chương trình hỗ trợ kỹ thuật sử dụng nguồn vốn ODA không hoàn lại từ chính phủ Canada thông qua Liên đoàn đô thị Canada. Điểm đáng nói là VNCRM không chỉ xem biến đổi khí hậu thành phố như một rủi ro phải đối phó, mà như một động lực để tái thiết mô hình phát triển đô thị theo hướng xanh, thông minh và bao trùm.
Quan hệ đối tác nâng cấp và lý do Việt Nam phải hành động ngay
Việc VNCRM khởi động không phải tình cờ, mà gắn chặt với bức tranh địa chính trị và khí hậu hiện nay. Hội thảo diễn ra ngay sau khi Việt Nam và Canada chính thức nâng cấp quan hệ lên Đối tác chiến lược trong chuyến thăm cấp Nhà nước tới Canada của lãnh đạo cấp cao. Trong Tuyên bố chung, hai bên đã đưa dự án đô thị thích ứng khí hậu vào danh mục nhiệm vụ ưu tiên về an ninh năng lượng, môi trường và tăng trưởng bền vững. Đây là dấu hiệu rõ ràng: biến đổi khí hậu thành phố đã bước từ vùng phụ lục chính sách lên hàng mục tiêu chiến lược. Ở chiều thực tế, cả hai nước đang cùng gánh nặng trước các tác động khốc liệt: bão lũ, xói lở, sụt lún, áp lực quản lý chất thải. Nếu Việt Nam tiếp tục mở rộng đô thị mà vẫn dựa trên hạ tầng cũ, thiếu khả năng chống chịu, chi phí khắc phục thiên tai và ô nhiễm sẽ luôn vượt chi phí đầu tư thích ứng. VNCRM vì thế là lời khẳng định rằng hạ tầng chống chịu Việt Nam phải được coi là xương sống của tăng trưởng, chứ không phải phụ lục kỹ thuật.
Ba trụ cột: từ khung pháp lý đến mô hình thí điểm hạ tầng và chất thải rắn
Điểm mạnh của VNCRM là xác định rất rõ trọng tâm: quản lý hạ tầng kỹ thuật và quản lý chất thải rắn làm đầu kéo cho đô thị thích ứng khí hậu. Viện Quy hoạch đô thị và nông thôn quốc gia nhấn mạnh ba trụ cột của dự án: hỗ trợ cơ quan trung ương hoàn thiện thể chế, quy hoạch và quản lý phát triển hạ tầng kỹ thuật, chất thải rắn theo hướng thông minh, chống chịu khí hậu; hỗ trợ kỹ thuật trực tiếp cho các tỉnh, thành phố và phường được lựa chọn để giải quyết ngập úng, xói lở bờ sông, bờ biển, quản lý tài sản hạ tầng, quản lý chất thải rắn đô thị (ưu tiên chất thải nhựa) thông qua các sáng kiến và mô hình thí điểm; cùng với đó là thúc đẩy sự tham gia của phụ nữ, các nhóm dễ bị tổn thương và cộng đồng trong toàn bộ quy trình đánh giá rủi ro, lập kế hoạch, triển khai và giám sát. Cách tiếp cận này cho thấy hạ tầng chống chịu Việt Nam không thể chỉ là câu chuyện bê tông và cống rãnh; đó là bài toán tích hợp pháp lý, kỹ thuật và xã hội. Nếu thể chế không thay đổi, mọi mô hình thí điểm dễ bị “đóng khung” trong dự án. Nếu cộng đồng không tham gia, các giải pháp chống chịu sẽ thiếu bền vững và khó được duy trì sau giai đoạn tài trợ.
Bốn địa phương thí điểm: nơi người dân sẽ cảm nhận thay đổi hàng ngày
Điểm đáng chú ý là VNCRM chọn bốn địa phương đa dạng về điều kiện tự nhiên và mức độ đô thị hóa: Quảng Ninh, Đà Nẵng, Lâm Đồng và Đồng Tháp. Tại đây, các giải pháp sẽ đi thẳng vào những điểm nghẽn cụ thể: ngập úng đô thị, xói lở bờ sông, bờ biển, quản lý tài sản hạ tầng, quản lý chất thải rắn – đặc biệt là chất thải nhựa. Với người dân, tác động của dự án không nằm ở những khẩu hiệu khí hậu mà ở việc đường phố bớt ngập, bờ sông bớt sạt, rác được thu gom, phân loại và xử lý tốt hơn. Một câu nói đáng chú ý là: “Điều làm cho dự án đặc biệt giá trị đó là dự án chú trọng tới mô hình hợp tác đồng cấp” – chia sẻ từ phía Canada. Việc các đô thị Việt Nam trực tiếp học hỏi kinh nghiệm hạ tầng, quản lý chất thải rắn và vận hành đô thị thích ứng khí hậu từ các đô thị Canada, thay vì chỉ nhận tư vấn chung chung, sẽ giúp các sáng kiến dễ bám sát thực tế. Song song, việc xác định nhu cầu, thứ tự ưu tiên và khó khăn của địa phương ngay từ hội thảo khởi động là bước cần thiết để tránh bệnh hình thức và bảo đảm kết quả “thực chất và bền vững” như yêu cầu của lãnh đạo ngành xây dựng.
Từ dự án đến chiến lược dài hạn: đô thị Việt Nam phải dám thay đổi
VNCRM được thiết kế như dự án hỗ trợ kỹ thuật, nhưng nếu chỉ dừng ở vài mô hình thí điểm, nó sẽ bỏ lỡ cơ hội trở thành chất xúc tác cho chiến lược đô thị thích ứng khí hậu trên phạm vi cả nước. Điều đáng mừng là dự án đã được đặt trong kỳ vọng tạo ra “những chuyển biến bước ngoặt, góp phần thúc đẩy mô hình phát triển đô thị Việt Nam theo hướng xanh, thông minh, bền vững và bao trùm”. Để kỳ vọng này thành hiện thực, điều quan trọng không nằm ở thời hạn 2026–2030, mà ở việc các kết quả thí điểm được thể chế hóa, đưa vào quy chuẩn, quy hoạch và ngân sách thường xuyên. Trong một thế giới mà biến đổi khí hậu thành phố ngày càng gay gắt, câu hỏi không còn là có đầu tư cho hạ tầng chống chịu Việt Nam hay không, mà là đầu tư đủ nhanh và đủ sâu hay không. VNCRM mở ra khung khổ để tích hợp quản lý hạ tầng kỹ thuật, quản lý chất thải rắn và tiếng nói của cộng đồng vào cùng một chiến lược. Phần còn lại phụ thuộc vào năng lực của các cơ quan trung ương và địa phương trong việc biến hỗ trợ kỹ thuật hôm nay thành tiêu chuẩn bắt buộc cho mọi đô thị ngày mai.
