Từ đối tác toàn diện đến trụ cột khoa học công nghệ
Hợp tác khoa học công nghệ giữa Việt Nam và Australia là định hướng mới biến quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện thành một khuôn khổ gắn kết bằng tri thức, đổi mới sáng tạo và đào tạo nhân lực cao cấp, đặt mục tiêu tạo trụ cột tăng trưởng mới bên cạnh thương mại, đầu tư và giáo dục, đồng thời nâng cao sức chống chịu cho hai nền kinh tế trong dài hạn.
Chuyến thăm cấp Nhà nước của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tới Australia từ ngày 9-14/8 theo lời mời của Toàn quyền Sam Mostyn đánh dấu bước ngoặt trong quan hệ Việt Nam Australia, diễn ra sau khi hai nước nâng cấp lên Đối tác Chiến lược Toàn diện vào tháng 3/2024. Đây không chỉ là hoạt động lễ tân, mà được hoạch định như một "bàn đạp" để chuyển trọng tâm hợp tác sang khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo Việt Nam. Trong bối cảnh Việt Nam chủ động đổi mới mô hình phát triển dựa trên năng suất, tri thức, chuyển đổi số và quản trị hiện đại, lựa chọn này mang tính chủ động, chứ không phải phản ứng.
Chiến lược kết nối khoa học công nghệ: Từ chuyển giao sang đồng sáng tạo
Điểm nhấn quan trọng nhất của chuyến thăm là đề xuất xây dựng chiến lược kết nối khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo với tầm nhìn dài hạn, coi đây là trụ cột mới của quan hệ Việt Nam Australia. Thay vì chỉ nhận chuyển giao, Việt Nam khẳng định đang chuyển từ tiếp nhận công nghệ sang đồng sáng tạo, từ tham gia chuỗi giá trị toàn cầu sang giữ các vị trí có giá trị gia tăng cao hơn. Đây là bước chuyển tư duy rõ rệt: chấp nhận trách nhiệm lớn hơn trong chuỗi công nghệ, đồng thời đòi hỏi chuẩn cao hơn về năng lực nghiên cứu, quản trị và bảo vệ dữ liệu.
Tại Diễn đàn khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, đầu tư, giáo dục đào tạo và phát triển nguồn nhân lực Việt Nam Australia tổ chức tại Trường Đại học Công nghệ Sydney, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao đã trở thành yêu cầu tất yếu nếu Việt Nam muốn trở thành quốc gia phát triển, có thu nhập cao vào năm 2045. Đề xuất chuyển từ hợp tác sang đồng kiến tạo, từ chuyển giao sang đồng nghiên cứu, đồng phát triển cho thấy Việt Nam không muốn đứng ngoài cuộc chơi công nghệ chiến lược nữa, mà chủ động tìm chỗ đứng trong bản đồ đổi mới sáng tạo khu vực.
Các lĩnh vực công nghệ chiến lược và chuyển đổi năng lượng
Nếu nói về hợp tác khoa học công nghệ mà bỏ qua các công nghệ chiến lược thì sẽ đánh mất phần cốt lõi của quan hệ mới. Hai nước được đề nghị hình thành mạng lưới hợp tác trong các lĩnh vực ưu tiên như trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, công nghệ số, công nghệ sinh học, công nghệ lượng tử, năng lượng sạch, khoáng sản chiến lược và kinh tế biển. Đây đều là những lĩnh vực có khả năng định hình lại cấu trúc kinh tế trong thập kỷ tới, và là nơi Australia sở hữu hệ thống trường đại học, viện nghiên cứu mạnh, còn Việt Nam có lực lượng kỹ sư trẻ, doanh nghiệp công nghệ phát triển nhanh cùng cộng đồng tri thức người Việt đông đảo.
Lãnh đạo hai nước sẽ trao đổi định hướng chiến lược về hợp tác công nghệ, chuyển đổi năng lượng và đào tạo nhân lực trình độ cao. Chuyển đổi năng lượng được đặt ngang hàng với công nghệ, cho thấy Việt Nam không muốn lặp lại con đường công nghiệp hóa dựa trên năng lượng hóa thạch. Aus4Innovation và Trung tâm Công nghệ Chiến lược Việt Nam Australia đang mở đường cho hợp tác về trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, dữ liệu số và khoáng sản thiết yếu. Nếu những đề xuất này được tiếp nối bằng các phòng thí nghiệm chung, chương trình ươm tạo doanh nghiệp và đầu tư hai chiều trong ngành công nghệ cao, Việt Nam có cơ hội đẩy nhanh chuyển đổi năng lượng song hành với hiện đại hóa cấu trúc kinh tế.
Đào tạo nhân lực cao cấp: Mảnh ghép bắt buộc của trụ cột mới
Không có đào tạo nhân lực cao cấp, mọi tham vọng về đổi mới sáng tạo Việt Nam với Australia sẽ dừng lại ở khẩu hiệu. Lãnh đạo hai nước xác định đào tạo nhân lực trình độ cao, đặc biệt là đội ngũ kỹ sư, nhà khoa học, chuyên gia công nghệ và nhà quản trị đổi mới sáng tạo, là một trụ cột thảo luận song song với hợp tác công nghệ và chuyển đổi năng lượng. Australia vốn mạnh về đào tạo nhân lực chất lượng cao và nền hành chính, công vụ ưu tú, trong khi Việt Nam đang cần xây dựng lực lượng tinh hoa để vận hành các ngành công nghệ chiến lược.
Đề xuất tăng cường trao đổi sinh viên, nghiên cứu sinh và chuyên gia, mở rộng các chương trình nghiên cứu chung, kết nối trung tâm nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và các quỹ đầu tư đổi mới sáng tạo là bước đi hợp lý. Nhưng để đào tạo nhân lực cao cấp trở thành lợi thế dài hạn, Việt Nam cần coi đây là đầu tư chiến lược, không phải chi phí hỗ trợ ngoại giao. Nếu các chương trình liên kết được thiết kế gắn với nhu cầu của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trong nước, mỗi khóa kỹ sư, nhà khoa học được đào tạo với Australia sẽ trở thành "hạ tầng mềm" hỗ trợ cho chuyển đổi số, chuyển đổi năng lượng và nâng cấp năng lực nghiên cứu trong nước.
Tác động với người dân, doanh nghiệp và triển vọng hình mẫu khu vực
Quan hệ Việt Nam Australia được đánh giá đang ở giai đoạn phát triển năng động nhất kể từ khi hai nước thiết lập Đối tác Chiến lược Toàn diện. Nếu chiến lược kết nối khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được triển khai đúng mức, người dân và doanh nghiệp sẽ là những đối tượng hưởng lợi đầu tiên thông qua sản phẩm, dịch vụ công nghệ số tốt hơn, cơ hội làm việc trong môi trường nghiên cứu và sản xuất tiên tiến, cũng như khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Đồng Bộ trưởng Bộ Ngoại giao, Thương mại và Nhập cư Australia Matt Thistlethwaite nhận định hai nước còn nhiều dư địa mở rộng hợp tác nghiên cứu và đổi mới sáng tạo, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, hòa nhập xã hội và phát triển bền vững.
Nhiều văn kiện hợp tác quan trọng dự kiến được ký ở cấp chính phủ và giữa các cơ sở nghiên cứu, doanh nghiệp, cho thấy trọng tâm chuyến thăm là chuyển tiềm năng thành hợp tác cụ thể. Điều đáng chú ý là mục tiêu không dừng ở mở rộng quan hệ, mà là tạo xung lực phát triển mới cho đất nước, đưa khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và các ngành công nghệ chiến lược trở thành trụ cột tăng trưởng mới bên cạnh thương mại, đầu tư và giáo dục. Nếu các bước đi tiếp theo nhất quán với tinh thần "đồng kiến tạo" mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đề cập, quan hệ Việt Nam Australia có thể trở thành hình mẫu hợp tác về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và phát triển nguồn nhân lực trong khu vực, hơn là chỉ thêm một câu chuyện ngoại giao tốt đẹp.
