Khủng hoảng sách giáo khoa: không chỉ thiếu sách, mà thiếu sự chuẩn bị hệ thống
Khủng hoảng sách giáo khoa sau khai giảng là tình trạng thiếu sách giáo khoa diễn rộng tại nhiều địa phương, khiến phụ huynh phải xếp hàng từ trước bình minh, đi qua nhiều nhà sách vẫn không mua được đủ bộ sách cho con, dù năm học đã bắt đầu và đơn vị phát hành khẳng định tổng nguồn cung không thiếu, cho thấy vấn đề nằm ở chuỗi cung ứng sách bị đứt gãy hơn là năng lực in ấn. Tâm điểm của thiếu sách giáo khoa năm nay là TP.HCM và nhiều tỉnh thành lân cận, nơi hình ảnh phụ huynh mua sách trong những hàng người kéo dài cả trăm mét trở thành câu chuyện quen thuộc. Từ giữa tháng 8, không ít người phải đi 5–6 nơi, xếp hàng hàng giờ đồng hồ để mua sách. Đến sát ngày con tới trường, nhiều gia đình vẫn loay hoay với những danh sách sách còn thiếu.
Những hành trình săn sách kiệt sức của phụ huynh nhiều thành phố
Ở TP.HCM, câu chuyện anh Huy chạy vài chục cây số, đến cả nhà sách chuyên phát hành mà vẫn thiếu 5 cuốn sách giáo khoa lớp 9 là bức tranh điển hình. Chị Lan ở Hóc Môn đi 4 nhà sách nhưng vẫn không mua nổi các đầu sách Ngữ văn, Khoa học tự nhiên, Giáo dục công dân lớp 9. Nhiều phụ huynh được khuyên “mỗi nơi một cuốn” để ráp đủ bộ, dẫn đến cảnh săn lùng sách giáo khoa khai giảng như săn hàng hiếm. Tại trụ sở đơn vị phát hành ở TP.HCM, hàng trăm phụ huynh xếp hàng kéo dài từ ngoài cổng vào tận bên trong, có người phải xin nghỉ làm, đi từ hơn 5h sáng chỉ để mua sách cho con. Có phụ huynh kể đã ghé gần 10 nhà sách quanh khu vực nhưng tất cả đều báo hết sách, chỉ còn vở bài tập hoặc sách học kỳ 2. Đây không còn là bất tiện nhất thời, mà là khủng hoảng tổ chức toàn hệ thống.
Chuỗi cung ứng sách bị đứt gãy: nguồn cung thừa trên giấy, thiếu trên kệ
Điều trớ trêu là trong khi phụ huynh chạy khắp nơi vì thiếu sách giáo khoa, đơn vị phát hành lại khẳng định tổng sản lượng không hề thiếu. Tại TP.HCM, đã cung ứng 25,5 triệu bản sách giáo khoa, đạt 102% so với kế hoạch dự kiến ban đầu. Đơn vị này còn thông tin sẽ in thêm khoảng 17 triệu bản, gồm sách giáo khoa và sách bài tập để đáp ứng nhu cầu phát sinh. Dù vậy, các kệ sách vẫn trống trơn, nhiều cửa hàng nói chỉ còn sách thực hành, sách giáo khoa “rất ít” hoặc chỉ có tập 2. Nguyên nhân được chính đơn vị phát hành thừa nhận: chuỗi cung ứng sách bị gián đoạn do kênh đăng ký mua qua trường bị đứt gãy, cùng những vướng mắc trong lộ trình chính sách miễn phí sách giáo khoa tại một số địa phương. Nói thẳng, hệ thống phân phối đã không thích ứng với thay đổi chính sách, và người chịu hậu quả trực tiếp là phụ huynh mua sách.
Học sinh chịu thiệt: thiếu sách, chắp vá tài liệu, lo lắng trước kỳ thi
Thiếu sách giáo khoa không chỉ khiến phụ huynh mệt mỏi, mà còn đánh thẳng vào khả năng học tập của học sinh. Ở TP.HCM, nhiều em lớp 9, lớp 12 bước vào năm học cuối cấp mà vẫn thiếu các môn Lịch sử và Địa lý, Âm nhạc, Tin học, Khoa học tự nhiên. Tại Cần Thơ, có học sinh lớp 11 đi học ba ngày vẫn chưa có sách Ngữ văn, Lịch sử, Toán, Vật lý, Hóa học. Một số trường buộc phải cho học sinh dùng bản điện tử, photo tài liệu để làm bài tập trong lúc chờ sách về. Ở Hà Nội, phụ huynh phải tải PDF trên mạng rồi đi in, nhưng tiệm in không dám in màu vì lo ngại bản quyền. Đây là cách xử lý chắp vá, làm giảm chất lượng học tập và tạo bất bình đẳng giữa những em có đủ sách và những em phải học từ bản photo. Với các lớp cuối cấp, sự chậm trễ này trực tiếp ảnh hưởng đến việc ôn thi, tâm lý và cơ hội của học sinh.
Lời cảnh báo cho năm sau: nếu không sửa chuỗi cung ứng sách, khủng hoảng sẽ lặp lại
Nhà phát hành khẳng định sẽ bảo đảm cung ứng đầy đủ 100% sách giáo khoa cho toàn bộ học sinh trong năm học 2026–2027 và cam kết giữa tháng 9 sẽ có đủ sách cho các trường đăng ký muộn. Nhưng lời hứa về sản lượng không giải quyết được vấn đề nếu chuỗi cung ứng sách vẫn bị tổ chức theo kiểu cũ, phụ thuộc nặng nề vào kênh đăng ký qua trường mà không có phương án dự phòng khi chính sách thay đổi. Ngay từ bây giờ, đơn vị phát hành đã đề nghị các địa phương phê duyệt kế hoạch nhu cầu sách miễn phí trước 30/10 và ký hợp đồng trước 1/12 để đảm bảo cung ứng cho năm học tới. Đây là bước đi đúng hướng, nhưng sẽ vô nghĩa nếu không đi kèm trách nhiệm minh bạch thông tin, đa dạng kênh phân phối và cơ chế giám sát độc lập. Khủng hoảng sách giáo khoa hiện nay là lời nhắc rằng quyền được học với bộ sách đầy đủ của mỗi học sinh phải được đặt cao hơn mọi sự chậm trễ hành chính. Nếu hệ thống không thay đổi, năm sau phụ huynh sẽ lại xếp hàng từ 4 giờ sáng để mua thứ lẽ ra phải là quyền hiển nhiên của con họ.
