Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa 2026: một sự cố hệ thống chứ không phải tai nạn bất ngờ
Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa 2026 là tình trạng hàng trăm nghìn học sinh bước vào năm học mới mà không có đủ sách, dù đã có chỉ đạo quyết liệt từ cấp cao nhất và cam kết bảo đảm nguồn cung, qua đó phơi bày những lỗ hổng nghiêm trọng trong dự báo nhu cầu, điều phối sản xuất và phân phối sách giáo khoa trên phạm vi toàn quốc. Đây không chỉ là một trục trặc kỹ thuật, mà là thất bại quản trị trong năm đầu tiên cả nước triển khai thống nhất một bộ sách giáo khoa. Khi một chính sách mang tính bước ngoặt được kỳ vọng tạo đột phá cho giáo dục, việc để xảy ra thiếu sách giáo khoa 2026 cho thấy hệ thống chưa sẵn sàng cho sự thay đổi mà chính mình đặt ra.
47 người tại NXB Giáo dục Việt Nam và 4 đơn vị bị xác định trách nhiệm
Điểm nhấn gây chú ý nhất trong quá trình điều tra thiếu SGK là việc 47 cán bộ quản lý và người lao động tại NXB Giáo dục Việt Nam bị xác định có trách nhiệm liên quan trực tiếp đến tình trạng thiếu sách giáo khoa năm học 2026-2027. Con số này cho thấy vấn đề không nằm ở một vài “cá nhân sai sót”, mà là cả một chuỗi quyết định yếu kém trong dự báo nhu cầu, xây dựng kế hoạch sản lượng và tổ chức cung ứng. Báo cáo rà soát của Bộ GD&ĐT nêu rõ 4 tập thể liên quan gồm Vụ Giáo dục Phổ thông, Vụ Kế hoạch Tài chính, NXB Giáo dục Việt Nam và Ban Kiểm soát NXB Giáo dục Việt Nam. Việc sản lượng đặt hàng ban đầu thấp hơn đáng kể so với năm học trước, để rồi phải bổ sung tới 51,68 triệu bản sách giáo khoa, tương đương 36,4% sản lượng đặt hàng ban đầu, là một minh chứng rõ ràng cho sự thiếu năng lực dự báo và điều phối. Nếu không có việc nêu tên cụ thể 47 người, câu chuyện trách nhiệm sách giáo khoa sẽ dễ bị hòa tan trong những lời “rút kinh nghiệm” chung chung.
Chỉ đạo từ Chính phủ và Quốc hội: quyết liệt trên giấy, chậm chạp trong thực thi
Điều khiến dư luận bức xúc là thiếu sách giáo khoa 2026 xảy ra trong bối cảnh yêu cầu bảo đảm đủ sách đã được Bộ Chính trị, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, Thủ tướng và Phó Thủ tướng chỉ đạo rất rõ ràng. Ngày 21/9, Thủ tướng Lê Minh Hưng chủ trì cuộc họp về cung ứng sách giáo khoa, yêu cầu Bộ trưởng Bộ GD&ĐT chịu trách nhiệm trực tiếp và áp dụng biện pháp mạnh để giải quyết dứt điểm tình trạng thiếu sách trước ngày 25/9, đồng thời báo cáo kết quả trước ngày 10/10. Dù vậy, đến thời điểm bước vào năm học mới, vẫn còn thiếu trên 776.000 bản sách giáo khoa, chiếm khoảng 0,31% tổng nhu cầu, khiến nhiều học sinh ở các địa phương như Lâm Đồng, Đồng Nai, Ninh Bình, Phú Thọ, Khánh Hòa, Cần Thơ, Đắk Lắk… đi học mà không có đủ sách. Ủy ban Thường vụ Quốc hội sau đó phải lên tiếng, yêu cầu Bộ GD&ĐT nghiêm túc rút kinh nghiệm, xác định rõ trách nhiệm tổ chức, cá nhân và công khai kết quả để cử tri giám sát. Khi cả Chính phủ và Quốc hội đều phải can thiệp sâu như vậy, không thể nói đây chỉ là lỗi kỹ thuật của một nhà xuất bản.
Tác động tới học sinh và những bất cập chính sách đi kèm
Ở tầng lớp quản lý, thiếu sách giáo khoa 2026 là câu chuyện kiểm điểm và biên bản họp; nhưng ở lớp học, đó là những tiết học bị xáo trộn, những bài học phải chép tay, những phụ huynh loay hoay xoay xở mua sách lẻ. Thủ tướng đã phải nhấn mạnh yêu cầu “tuyệt đối không để tiếp diễn tình trạng học sinh đi học mà không có sách giáo khoa”, nhất là tại các địa phương đang thiếu nhiều sách. Cùng lúc, báo cáo giám sát của Quốc hội còn chỉ ra một bất cập khác: trong cùng một lớp mẫu giáo, trẻ từ 3 đến 5 tuổi được hỗ trợ tiền ăn trưa 360.000 đồng/tháng, trong khi trẻ ngoài 5 tuổi chỉ được 160.000 đồng/tháng, tạo ra sự chênh lệch bất hợp lý và gây khó khăn cho cơ sở giáo dục khi tổ chức bữa ăn. Khi chính sách sách giáo khoa và hỗ trợ ăn trưa đều bộc lộ lỗ hổng, thông điệp gửi tới phụ huynh là hệ thống giáo dục chưa đặt trải nghiệm thực tế của trẻ em lên hàng đầu.
Từ xử lý trách nhiệm đến cải tổ hệ thống cung ứng sách giáo khoa
Điều tra thiếu SGK hiện nay không chỉ nhằm tìm ra ai sai, mà phải trả lời câu hỏi hệ thống sẽ thay đổi thế nào để không lặp lại khủng hoảng. Thủ tướng đã yêu cầu Bộ GD&ĐT nghiêm túc kiểm điểm, làm rõ trách nhiệm của các tổ chức, đơn vị, cá nhân liên quan và xử lý nghiêm theo quy định, đồng thời nhấn mạnh việc không để tái diễn thiếu sách trong các năm học tiếp theo. Một bước ngoặt quan trọng là yêu cầu không phụ thuộc vào một nhà xuất bản duy nhất: Bộ trưởng được giao quyền mời các nhà xuất bản khác, các cơ sở in ấn khác tham gia để đáp ứng yêu cầu khẩn cấp, tiến tới đa dạng hóa việc in ấn, phát hành sách giáo khoa. Về dài hạn, Bộ GD&ĐT phải xây dựng kế hoạch hoàn thiện chương trình và sách giáo khoa phổ thông, với mục tiêu hoàn thành bộ sách mới sử dụng thống nhất trên toàn quốc từ năm học 2028-2029. Nếu việc xử lý trách nhiệm chỉ dừng lại ở 47 người tại NXB Giáo dục Việt Nam mà không kéo theo cải tổ quy trình tổng hợp nhu cầu, dự trữ và phân phối, thì thiếu sách giáo khoa sẽ tiếp tục là “căn bệnh mãn tính” mỗi mùa khai giảng.
