Khủng hoảng sách giáo khoa: dấu hiệu một hệ thống phân phối trục trặc
Khủng hoảng sách giáo khoa là tình trạng thiếu sách giáo khoa trên diện rộng khiến học sinh không có đủ tài liệu học tập đầu năm, phụ huynh phải mất nhiều ngày đi mua và mượn, còn nhà trường lúng túng xoay xở bằng giải pháp tạm thời thay vì được bảo đảm cung cấp sách ổn định và đầy đủ. Năm nay, thiếu sách giáo khoa không phải câu chuyện cá biệt mà trở thành nỗi bức xúc chung: từ phụ huynh “đỏ mắt” đi nhiều nhà sách vẫn không mua đủ cho con, đến những người đã đăng ký qua nhà trường nhưng vẫn nhận bộ sách thiếu môn, phải chờ bổ sung. Khi một tài liệu bắt buộc cho việc học mà lại khan hiếm, đây không chỉ là sự cố mùa vụ, mà là lời cảnh báo về một khủng hoảng giáo dục sâu hơn quanh cách chúng ta cung cấp sách học sinh và tổ chức năm học.
Phụ huynh vật vã mua sách giáo khoa: hai tuần đi, vẫn thiếu nửa bộ
Hình ảnh điển hình của mùa tựu trường năm nay không phải là những cặp sách mới mà là các bậc cha mẹ cầm danh sách môn học, chạy từ nhà sách này sang nhà sách khác. Anh Dương ở Hà Nội đã mất nhiều ngày để tìm sách Giáo dục thể chất lớp 7 cho con nhưng vẫn không thể mua được, dù bộ sách đã được nhà trường phát từ cuối năm học trước và vẫn thiếu cuốn này. Tại Nghệ An, mẹ của chị Thủy Tiên đi khắp Yên Thành, Đô Lương để mua sách lớp 4, nhưng vẫn thiếu hơn chục cuốn; sau đó phải nhờ con gái lớn ở Hà Nội mua rồi gửi về mà vẫn không đủ bộ. Câu nói đáng để trích lại là: "Dù chủ động săn sách giáo khoa từ sớm, nhiều phụ huynh vẫn không thể mua đủ cho con trước ngày khai giảng". Thực tế, có người đã đi gần 10 nhà sách, tiền công sức bỏ ra nhiều hơn giá trị mấy cuốn sách còn thiếu, nhưng cuối cùng vẫn phải bỏ cuộc.
Cơn khát sách giáo khoa và những nguyên nhân không thể đổ hết cho phụ huynh
Điều trớ trêu là trong khi phụ huynh chật vật mua sách giáo khoa, đơn vị phát hành lại khẳng định đã cung ứng vượt nhu cầu đặt hàng. Tính đến giữa tháng 8, hơn 220 triệu bản sách giáo khoa và 76 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo đã được đưa ra thị trường, còn tính đến ngày 3/9 là 228 triệu bản sách giáo khoa và 84 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo, tương đương hơn 150% số lượng đặt hàng ban đầu. Vậy mà ở quầy bán lẻ, nhiều đầu sách vẫn "mất tích" hoặc chỉ còn một tập. Lý giải chính thức cho rằng do "tâm lý chờ chính sách miễn phí sách giáo khoa", một số trường và học sinh không đăng ký đặt hàng sớm, dẫn đến tình trạng dồn mua cục bộ sát ngày khai giảng, khiến một số đầu sách bị thiếu, không đủ trọn bộ. Nhưng nếu hệ thống cung cấp sách học sinh được thiết kế tốt, sự gia tăng nhu cầu trong vài tuần không thể biến thành thiếu sách giáo khoa diện rộng, nhất là với khối lượng in ấn khổng lồ kể trên.
Cha mẹ xoay xở: mạng xã hội, sách cũ, bản PDF và những lớp học không sách
Khi mua sách giáo khoa bằng cách thông thường thất bại, phụ huynh buộc phải sáng tạo giải pháp. Nhiều người phải đăng tin "cầu cứu" trên các nhóm mạng xã hội để xin sách cũ cho con, như chị Hải Yến ở Hà Nội đã làm sau khi đi khoảng 10 nhà sách vẫn không tìm đủ cho con trai lớp 10. Những nhóm cư dân, nhóm phụ huynh tiểu học trở thành chợ trao đổi sách, nơi người này cho, người kia mượn, có người tranh thủ bán lại với giá chênh nhưng không phải lúc nào cũng đúng đầu sách cần tìm. Có trường hợp học sinh phải dùng chung sách giáo khoa với bạn cùng bàn, còn vở bài tập thì gia đình photo để dùng tạm. Một số phụ huynh khác in bản PDF để con học thay cho sách giấy và cho con tham khảo bài học trên mạng trong những ngày chưa có sách. Về mặt tâm lý, việc học bằng sách cũ, photo, bản in từ file chia sẻ khiến nhiều phụ huynh lo lắng vì "sách không còn đẹp và bắt mắt như sách mới", làm giảm hứng thú học tập của trẻ.
Giải pháp từ nhà trường và địa phương: tạm thời đủ dùng, nhưng chưa chữa được gốc rễ
Trước khủng hoảng giáo dục quanh việc thiếu sách giáo khoa, các bên liên quan đang tung ra nhiều giải pháp, song phần lớn vẫn mang tính chữa cháy. Các trường được yêu cầu bổ sung sách giáo khoa dùng chung tại thư viện để học sinh có thể mượn tạm khi cần; nhà xuất bản cung cấp sách giáo khoa điện tử miễn phí để giáo viên và học sinh tra cứu, học tập trong giai đoạn chưa có sách giấy. Bên cạnh đó, đơn vị phát hành cho biết từ ngày 1 đến 6/9 đã tiếp tục cung ứng khoảng 2,5 triệu bản sách giáo khoa, ưu tiên những trường đăng ký muộn và đầu sách còn thiếu cục bộ, đồng thời đang in bổ sung khoảng 9 triệu bản sách giáo khoa để đảm bảo an ninh sách và đáp ứng nhu cầu phát sinh tại địa phương. Trong thời gian tới, kế hoạch là phối hợp với các địa phương để rà soát, in thêm khoảng 17 triệu bản sách giáo khoa, sách bài tập trong tháng 9, chuẩn bị nguồn dự phòng cho các tình huống thiên tai, bão lũ. Những động thái này cho thấy nỗ lực cung cấp sách học sinh một cách nhanh hơn và linh hoạt hơn, nhưng nếu cách đặt hàng qua nhà trường vẫn thiếu minh bạch và phụ huynh vẫn bị động, thì mỗi mùa tựu trường, câu chuyện thiếu sách giáo khoa rất có thể lại tái diễn.
