Dự án 67 tỷ USD: biểu tượng tham vọng hạ tầng và bài kiểm tra năng lực triển khai
Dự án đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam là kế hoạch xây dựng tuyến đường sắt đôi khổ 1.435 mm dài khoảng 1.541 km, đi qua 15 tỉnh thành, với tốc độ thiết kế 350 km/h, nhằm rút ngắn thời gian di chuyển giữa Hà Nội và TP.HCM, tạo trục vận tải xương sống mới cho nền kinh tế và đánh dấu bước chuyển từ hạ tầng đường bộ sang hệ thống giao thông đường sắt hiện đại có tiêu chuẩn tiệm cận quốc tế. Điểm đáng chú ý là Bộ Xây dựng không coi đây chỉ là một công trình giao thông, mà là phép thử tổng lực về năng lực chuẩn bị đầu tư, điều phối giữa các địa phương, và chất lượng quy hoạch dài hạn. Bộ đặt mục tiêu phải nỗ lực để khởi công dự án vào tháng 12/2027, biến mốc thời gian thành áp lực tiến độ rõ ràng cho toàn bộ hệ thống quản lý nhà nước liên quan. Chính cách đặt vấn đề đó cho thấy tư duy coi chương trình đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam như một thước đo mới cho cải cách thể chế trong đầu tư công hạ tầng quy mô lớn.
Hành lang pháp lý gần hoàn thiện: nền tảng nhưng không phải là "tấm vé an toàn"
Điểm đáng bàn là lần này, câu chuyện tiêu chuẩn và pháp lý không còn là nút thắt lớn. Báo cáo tại cuộc họp, cơ quan quản lý cho biết hệ thống văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến đường sắt và đầu tư xây dựng cơ bản đã được hoàn thiện, kèm theo nhiều quy chuẩn, tiêu chuẩn kỹ thuật mới được ban hành. Theo đó, các dự án đường sắt được phép áp dụng trực tiếp một số tiêu chuẩn nước ngoài theo quy định, giúp rút ngắn thời gian tranh luận về công nghệ và thiết kế. Một câu nói có thể trích dẫn ở thời điểm này là: “Theo Bộ Xây dựng, đến nay cơ bản không còn vướng mắc lớn trong việc áp dụng tiêu chuẩn đối với các dự án đường sắt”. Tuy nhiên, chuẩn mực giấy tờ chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ sẽ nằm ở khả năng chuyển các tiêu chuẩn đó thành thiết kế cụ thể, hồ sơ nghiên cứu khả thi khả thi về kinh tế, và gói thầu được chuẩn bị minh bạch, cạnh tranh. Nếu không, hành lang pháp lý đã hoàn thiện vẫn có thể bị "đóng băng" bởi tâm lý sợ trách nhiệm hoặc quy trình nội bộ phức tạp.
Chuỗi chuẩn bị kỹ thuật: tư vấn, khảo sát và bài toán chất lượng trước áp lực tiến độ
Trên thực địa, việc chuẩn bị đã bước vào giai đoạn cụ thể. Chủ đầu tư đã ký hợp đồng gói thầu tư vấn hỗ trợ dự án, đồng thời triển khai thủ tục lựa chọn các đơn vị tư vấn cho giai đoạn chuẩn bị đầu tư, gồm tư vấn khảo sát, lập báo cáo nghiên cứu khả thi, giám sát khảo sát và lập báo cáo đánh giá tác động môi trường. Ban Quản lý dự án Thăng Long được giao lập báo cáo nghiên cứu khả thi cho tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam, thể hiện ý đồ tập trung trách nhiệm vào một đầu mối. Theo tiến độ được phê duyệt, công tác lập, thẩm định, phê duyệt báo cáo nghiên cứu khả thi và khởi công dự án sẽ diễn ra từ quý IV/2026 đến quý IV/2028. Thông tin cập nhật cho thấy, việc lựa chọn tư vấn lập báo cáo nghiên cứu khả thi và thiết kế kỹ thuật tổng thể phải hoàn thành trong tháng 6/2026; báo cáo giữa kỳ của nghiên cứu khả thi dự kiến xong vào tháng 6/2027. Điều này đặt ra câu hỏi: trong khung thời gian dồn dập như vậy, liệu có đủ không gian cho thẩm định chất lượng độc lập, hay tiến độ sẽ lấn át yêu cầu về độ sâu kỹ thuật và phân tích rủi ro?
Giải phóng mặt bằng: tách thành dự án độc lập để nhanh hơn, nhưng rủi ro phân mảnh trách nhiệm
Một quyết định mang tính cấu trúc của dự án là tách công tác giải phóng mặt bằng thành các dự án độc lập, do UBND các tỉnh, thành phố có tuyến đường sắt đi qua quyết định đầu tư. Tiến độ hoàn thành giải phóng mặt bằng được ấn định vào quý IV/2028, nghĩa là công việc tại địa phương sẽ tiếp tục chạy ngay cả khi mục tiêu khởi công tháng 12/2027 đang được thúc đẩy. Cách tổ chức này có lợi thế rõ ràng: cho phép mỗi địa phương chủ động hơn, bắt đầu sớm các hạng mục liên quan đến bồi thường, tái định cư, quy hoạch quỹ đất. Nhưng nó đồng thời mở ra nguy cơ phân mảnh trách nhiệm: mỗi tỉnh thành một nhịp, một cách làm, với năng lực quản lý dự án rất khác nhau. Trong bối cảnh Bộ Xây dựng yêu cầu “kế hoạch chi tiết, rõ hạng mục, rõ tiến độ, rõ trách nhiệm” cho toàn bộ dự án đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam, thách thức thực sự là thiết kế cơ chế giám sát xuyên suốt, tránh tình trạng một vài mắt xích yếu có thể kéo lùi toàn bộ tiến độ.
Nhân lực và ưu tiên sản phẩm trong nước: cơ hội thị trường đi kèm trách nhiệm dài hạn
Không chỉ nói về ray, ga và đoàn tàu, kế hoạch triển khai đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam đặt nặng bài toán nhân lực và chuỗi cung ứng. Cơ quan quản lý yêu cầu nghiên cứu kỹ kết cấu hạ tầng đoạn tuyến, nhà ga, phương tiện, thiết bị, vật tư, trong đó lưu ý bảo đảm chủ trương sử dụng sản phẩm, dịch vụ trong nước để kích thích sản xuất, nền kinh tế. Đây là cơ hội lớn cho ngành cơ khí, điện, vật liệu và dịch vụ kỹ thuật trong nước tham gia một chuỗi dự án dài hạn, thay vì chỉ nhập khẩu trọn gói. Song song, Bộ Xây dựng chỉ đạo phải rà soát và xác định rõ nhu cầu từng trình độ, nghề nghiệp theo lộ trình, tránh đào tạo dàn trải dẫn đến dư thừa nhân lực sau khi dự án hoàn thành. Nói cách khác, nếu coi đường sắt tốc độ cao là cơ hội để nâng chất lượng nguồn nhân lực, thì kế hoạch đào tạo phải gắn chặt với nhịp triển khai, không dựa trên dự đoán chung chung. Nhà nước vừa là người đặt hàng, vừa phải là người bảo đảm rằng “đơn đặt hàng” nhân lực đó không gây lãng phí xã hội trong 10–20 năm tới.
