Đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam: Định nghĩa một siêu dự án hạ tầng
Đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam là dự án xây dựng một tuyến đường sắt đôi khổ 1.435 mm, tốc độ thiết kế cao, nối Hà Nội với TP.HCM qua 15 tỉnh, thành, với mục tiêu khởi công từ tháng 12/2027 và hoàn thiện đồng bộ các hạng mục pháp lý, kỹ thuật, mặt bằng theo một lộ trình nhiều năm. Chính vì vậy, ngay từ bây giờ, câu hỏi không phải là “có làm hay không”, mà là “có làm kịp không” trước áp lực tiến độ đã được Bộ Xây dựng đặt ra. Tại cuộc họp ngày 8/9 do Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh chủ trì, cơ quan này nhấn mạnh phải nỗ lực để khởi công tuyến đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc-Nam vào tháng 12/2027. Khung thời gian này là lời cam kết chính trị, nhưng cũng là bài kiểm tra năng lực thực thi đối với toàn bộ hệ thống liên quan đến dự án hạ tầng Việt Nam quy mô lớn. Nếu không có sự chuẩn bị bài bản ngay từ giai đoạn nghiên cứu khả thi, mục tiêu khởi công 2027 sẽ dễ trở thành một mốc hình thức hơn là bước ngoặt thật sự.
Lộ trình chính thức: từ nghiên cứu khả thi đến mũi khoan đầu tiên
Một ưu điểm của dự án đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam là đã có lộ trình thủ tục tương đối rõ, thay vì “vừa đi vừa dò”. Ban Quản lý dự án Thăng Long được giao làm chủ đầu tư lập báo cáo nghiên cứu khả thi cho tuyến đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc-Nam. Hiện chủ đầu tư đã ký hợp đồng gói thầu tư vấn hỗ trợ dự án, đơn vị tư vấn đã lập nhiệm vụ, dự toán, hồ sơ yêu cầu cho gói thầu lập báo cáo nghiên cứu khả thi. Đây là bước đầu cho thấy tiến độ không còn ở trên giấy mà đã chuyển sang công việc chuyên môn cụ thể. Theo tiến độ được phê duyệt, việc lập, thẩm định, phê duyệt báo cáo nghiên cứu khả thi và khởi công dự án sẽ diễn ra từ quý IV/2026 đến quý IV/2028. Bộ Xây dựng đặt mục tiêu khởi công vào tháng 12/2027, nghĩa là toàn bộ hệ thống tư vấn khảo sát, giám sát khảo sát, đánh giá tác động môi trường phải chạy đúng nhịp, không để bất kỳ khâu nào trở thành điểm nghẽn. Khi mũi khoan đầu tiên được hạ xuống, đó sẽ là kết quả của hàng loạt quyết định kỹ thuật và pháp lý đã được xử lý từ bây giờ.
Giải phóng mặt bằng: mắt xích yếu có thể làm chậm khởi công 2027
Trong các điều kiện để khởi công 2027, giải phóng mặt bằng là rủi ro lớn nhất. Công tác này được tách thành các dự án độc lập, do UBND các tỉnh, thành phố có tuyến đi qua quyết định đầu tư, với tiến độ hoàn thành vào quý IV/2028. Nghĩa là, ngay cả khi khởi công đúng tháng 12/2027, việc xử lý mặt bằng trên toàn tuyến vẫn chưa thể kết thúc trước một năm sau. Điều đó đặt ra bài toán: hoặc chấp nhận khởi công theo kiểu “mảnh vụn”, hoặc phải tăng tốc đáng kể ở cấp địa phương. Thực tế, kinh nghiệm từ tuyến Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng cho thấy những trục trặc mặt bằng có thể làm chậm thi công. Dù gói thầu XL01 của dự án thành phần 1 đã khởi công ở 5 vị trí ga, nhưng hai ga Bắc Hồng và Lương Tài chưa thể triển khai đồng loạt do mặt bằng bàn giao nhỏ lẻ, không bảo đảm công địa thi công. Nếu bài học này không được rút kinh nghiệm cho tuyến đường sắt cao tốc, khởi công 2027 cho đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam sẽ là mốc khó giữ.
Chuẩn bị kỹ thuật và quản trị dự án: điều kiện để mốc 2027 có ý nghĩa
Về mặt kỹ thuật, tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam được thiết kế với đường đôi khổ 1.435 mm, tốc độ thiết kế 350 km/giờ, điểm đầu tại ga Ngọc Hồi (Hà Nội) và điểm cuối tại ga Thủ Thiêm (TP.HCM), tổng chiều dài khoảng 1.541 km. Các gói tư vấn khảo sát, giám sát khảo sát, lập báo cáo đánh giá tác động môi trường đang trong quá trình lựa chọn nhà thầu. Nếu các giai đoạn này làm không tới nơi tới chốn, rủi ro kỹ thuật và môi trường sẽ được dồn đến giai đoạn thi công – lúc mọi sai sót đều phải trả giá đắt. Đòi hỏi của Bộ Xây dựng đối với các ban quản lý dự án là khá rõ: xây dựng kế hoạch chi tiết, làm rõ từng hạng mục, tiến độ từ giải phóng mặt bằng, tư vấn, khảo sát đến thi công trong thời gian tới. Mốc khởi công 2027, vì thế, không nên được xem như một khẩu hiệu, mà là điểm kiểm tra xem quản trị dự án hạ tầng Việt Nam đã đủ khả năng điều phối một tuyến đường sắt cao tốc phức tạp hay chưa.
Kết luận: Khởi công 2027 là phép thử cho năng lực triển khai hạ tầng
Mục tiêu khởi công dự án đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam vào tháng 12/2027 mà Bộ Xây dựng đưa ra là quyết định mang tính chiến lược, nhưng sẽ chỉ có ý nghĩa nếu đi kèm sự chuẩn bị thực chất ở cấp trung ương lẫn địa phương. Từ nghiên cứu khả thi, đánh giá tác động môi trường, lựa chọn tư vấn đến giải phóng mặt bằng đều phải được xem là những mốc nhỏ dẫn đến một mốc lớn, chứ không phải thủ tục để “cho đủ hồ sơ”. Nhìn vào các dự án đường sắt khác như tuyến Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng, có thể thấy những lệch nhịp về mặt bằng và thi công đã xuất hiện. Điều đó là lời cảnh báo: nếu không chấn chỉnh sớm, tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam sẽ đi vào quỹ đạo chậm trễ quen thuộc của nhiều dự án hạ tầng Việt Nam. Khởi công 2027 vì thế cần được đối xử như một cam kết về chất lượng chuẩn bị và điều phối, thay vì chỉ là một con số trong báo cáo.
