Dự án đường sắt tốc độ cao Bắc Nam: tham vọng lớn, áp lực càng lớn
Dự án đường sắt tốc độ cao Bắc Nam là chương trình đầu tư hạ tầng giao thông Việt Nam quy mô lớn, với tuyến đường sắt 350 km/h khổ đường 1.435 mm, chiều dài khoảng 1.541 km từ Ngọc Hồi (Hà Nội) đến Thủ Thiêm (TP.HCM), đi qua 15 tỉnh thành, được xác định là dự án đường sắt quan trọng quốc gia lần đầu tiên triển khai trong nước. Điểm đáng chú ý là dù khung pháp lý, tiêu chuẩn kỹ thuật và hệ thống định mức đã cơ bản hoàn thiện, tiến độ thực tế vẫn bị đánh giá là chậm và phải siết lại kế hoạch triển khai. Điều này cho thấy vấn đề của dự án 67 tỷ USD không nằm ở tầm nhìn hay tham vọng, mà nằm ở năng lực tổ chức thực hiện trong giai đoạn chuẩn bị đầu tư. Khi mục tiêu khởi công 2027 được đưa ra, câu hỏi không phải là “có nên làm” mà là “có thực sự kịp làm được hay không”.
Pháp lý và tiêu chuẩn: nền tảng đã có, vì sao tiến độ vẫn ì ạch?
Cuộc họp ngày 8/9 do Bộ trưởng Trần Hồng Minh chủ trì cho thấy nền tảng thể chế cho dự án đường sắt tốc độ cao Bắc Nam đã đi được một bước dài: Quốc hội ban hành 3 luật, 2 nghị quyết; Chính phủ có 6 nghị định, 4 nghị quyết; Thủ tướng phê duyệt 2 đề án liên quan. Các quy chuẩn, tiêu chuẩn kỹ thuật đã được rà soát, ban hành, cho phép áp dụng trực tiếp một số tiêu chuẩn nước ngoài, và cơ bản không còn vướng mắc lớn về kỹ thuật. Thế nhưng, khâu chuẩn bị đầu tư – từ lựa chọn tư vấn, lập báo cáo nghiên cứu khả thi, khảo sát, giám sát đến báo cáo đánh giá tác động môi trường – vẫn mới ở giai đoạn triển khai thủ tục. Khi khởi công 2027 được đặt ra như một mục tiêu chính trị và kỹ thuật, sự chậm trễ ở giai đoạn hồ sơ cho thấy hệ thống quản lý dự án chưa “nhạy” với áp lực thời gian, dù hành lang pháp lý đã tương đối sẵn sàng.
Mốc khởi công 2027: yêu cầu siết tiến độ và trách nhiệm rõ người, rõ việc
Tại cuộc họp, Bộ trưởng Trần Hồng Minh thẳng thắn đánh giá tiến độ triển khai dự án đường sắt tốc độ cao Bắc Nam vẫn còn chậm, dù chủ yếu do các nguyên nhân được coi là khách quan. Đồng thời, ông yêu cầu các ban quản lý dự án và đơn vị liên quan khẩn trương xây dựng kế hoạch triển khai chi tiết, bảo đảm rõ hạng mục, rõ tiến độ, rõ trách nhiệm từ giải phóng mặt bằng, tư vấn, khảo sát đến thi công. Câu nói “phải nỗ lực để khởi công dự án vào tháng 12/2027” được đưa ra như một mốc buộc hệ thống phải thay đổi nhịp làm việc. Mặt tích cực là áp lực tiến độ sẽ hạn chế tình trạng kéo dài vô thời hạn giai đoạn chuẩn bị. Nhưng mặt trái, nếu không có cơ chế phối hợp dọc-ngang đủ mạnh và năng lực quản trị dự án tương xứng, việc siết tiến độ dễ biến thành phong trào, đẩy rủi ro sang các giai đoạn thi công và vận hành sau này.
Thách thức hạ tầng và năng lực: Việt Nam có đủ “độ chín” cho tuyến 350 km/h?
Tuyến đường sắt 350 km/h, khổ 1.435 mm, hai đường đôi, 23 ga trong đó có 5 ga hàng hóa không chỉ là dự án hạ tầng giao thông Việt Nam mới, mà còn là sự chuyển cấp về công nghệ và tiêu chuẩn vận hành. Bộ Xây dựng đã xác định 8 nhiệm vụ phát triển công nghệ chiến lược trong đường sắt tốc độ cao và đô thị, trong đó Bộ Khoa học và Công nghệ đề nghị triển khai 6 nhiệm vụ. Điều này cho thấy chúng ta thừa nhận rằng hiện nay năng lực công nghệ nội địa chưa đủ, cần một lộ trình học hỏi và nội địa hóa. Song song, dự án Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng đang được triển khai các hạng mục kết nối và quảng trường ga, cho thấy mô hình “đi từng bước” trước khi đến siêu dự án Bắc Nam. Cách tiếp cận này hợp lý: thử nghiệm quản lý, tiêu chuẩn và năng lực thi công trên tuyến ngắn hơn, trước khi áp vào dự án dài 1.541 km. Vấn đề là quỹ thời gian đến mốc khởi công 2027 không nhiều, nhưng độ phức tạp lại tăng lên từng ngày.
Nếu không đổi cách làm, mốc 2027 dễ chỉ là con số trên giấy
Qua những thông tin chính thức, có thể thấy dự án 67 tỷ USD đường sắt tốc độ cao Bắc Nam đang ở tình thế vừa tiến triển, vừa chậm chạp: pháp lý cơ bản hoàn thiện, tiêu chuẩn kỹ thuật đã có, nhiệm vụ khoa học – công nghệ được xác định, nhưng công việc trên thực địa mới dừng ở hợp đồng tư vấn hỗ trợ và chuẩn bị báo cáo nghiên cứu khả thi. Mốc khởi công 2027 vì vậy mang ý nghĩa như một phép thử năng lực tổ chức và điều phối. Nếu các yêu cầu “rõ người, rõ việc” thực sự được áp dụng đến từng khâu giải phóng mặt bằng, tư vấn, khảo sát, thi công, dự án sẽ có cơ hội biến áp lực thành động lực triển khai. Ngược lại, nếu vẫn duy trì cách làm dàn trải, thiếu trách nhiệm cá nhân và thiếu phối hợp liên ngành, tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc Nam rất dễ lặp lại câu chuyện nhiều dự án hạ tầng giao thông bị chậm, đội chi phí và mất niềm tin công chúng. Đã đến lúc mốc khởi công 2027 không chỉ là mục tiêu, mà phải là cam kết gắn với trách nhiệm cụ thể.
