Từ đồng thuận G20 đến khoảnh khắc Trung Quốc “đứng một mình”
Cuộc khủng hoảng G20 thương mại Trung Quốc là tình trạng 19 trong số 20 nền kinh tế lớn đồng ý cùng nhau đối phó dòng hàng hóa giá rẻ toàn cầu từ các nền kinh tế phi thị trường, trong khi Trung Quốc là quốc gia duy nhất bác bỏ văn kiện chung, khiến nhóm không thể đưa ra tuyên bố đồng thuận và làm lộ rõ bất đồng kinh tế G20 xoay quanh thặng dư thương mại và chiến lược xuất khẩu của Bắc Kinh. Sự kiện diễn ra tại hội nghị bộ trưởng tài chính và thống đốc ngân hàng trung ương ở Asheville, bang North Carolina, khép lại trong không khí căng thẳng khi nước chủ trì Mỹ buộc phải phát hành một bản tuyên bố riêng thay cho thông cáo chung truyền thống. Đây không phải tranh cãi kỹ thuật; đó là xung đột trực diện về mô hình tăng trưởng dựa vào xuất khẩu mà Trung Quốc bảo vệ, đối lập với nỗ lực của 19 nước còn lại muốn kìm hãm dòng hàng giá rẻ từ các nền kinh tế được xem là “phi thị trường”.
Thặng dư khổng lồ và hàng hóa giá rẻ: Gốc rễ của rạn nứt
Phần lõi của cuộc đối đầu nằm ở cách thế giới nhìn thặng dư thương mại khổng lồ của Trung Quốc và dòng hàng hóa giá rẻ toàn cầu mà Bắc Kinh xuất khẩu. Theo Bộ Tài chính Mỹ, Trung Quốc bác bỏ đoạn văn kêu gọi các nước có thặng dư đối ngoại lớn và kéo dài phải xóa bỏ các méo mó làm hạn chế tiêu dùng trong nước và khiến nền kinh tế phụ thuộc quá mức vào xuất khẩu để tăng trưởng. Washington cáo buộc chính sách công nghiệp và năng lực sản xuất dư thừa của Trung Quốc gây ra mất cân bằng kéo dài với các đối tác thương mại, trong đó Mỹ chịu thâm hụt sâu. Một phát biểu mang tính tuyên chiến được nêu rõ: “Các nền kinh tế phi thị trường liên tục đẩy hàng hóa giá rẻ ra thế giới là điều không bền vững”, và Trung Quốc – quốc gia có thặng dư tài khoản vãng lai được đánh giá là không bền vững – là bên duy nhất phản đối. Bắc Kinh đáp lại bằng luận điểm quen thuộc: cần nhìn nhận mất cân bằng toàn cầu một cách “toàn diện, khách quan và cân bằng”, đồng thời đề cao bảo vệ thương mại tự do và toàn cầu hóa bao trùm.
Bessent gọi tên Trung Quốc: khi G20 trở thành mặt trận chính trị
Điểm khiến cuộc họp lần này không còn là tranh luận kỹ thuật là việc Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent công khai chỉ đích danh Trung Quốc là lực cản khiến G20 không thể đạt đồng thuận. Ông nhấn mạnh quốc gia có thặng dư tài khoản vãng lai lớn nhất thế giới, ở mức Mỹ đánh giá là không bền vững, “chính là Trung Quốc” và “họ là bên không đồng thuận”. Ngôn ngữ trong văn kiện chủ trì cũng nhắm thẳng vào những nền kinh tế bị coi là phi thị trường khi kêu gọi loại bỏ các thực tiễn, chính sách làm trầm trọng thêm mất cân bằng, nhất là ở các nước quá phụ thuộc vào xuất khẩu để tăng trưởng. Việc 19 thành viên còn lại đều chấp thuận đoạn này cho thấy họ đang hình thành một mặt trận chung đối phó mô hình xuất khẩu giá rẻ mà Mỹ gắn với Trung Quốc. Bắc Kinh từ chối thông điệp đó không chỉ để bảo vệ lợi ích kinh tế; đó còn là một cách khước từ việc bị gắn nhãn “nền kinh tế phi thị trường” trong không gian chính trị của G20, nơi ngôn từ trong tuyên bố chung thường mang ý nghĩa định hình chuẩn mực.
Khi G20 đứt gãy trên mặt trận thương mại
Việc G20 không thể ra tuyên bố chung về thương mại và mất cân bằng, với Trung Quốc là thành viên duy nhất phản đối, đánh dấu một bước lùi hiếm hoi trong phối hợp chính sách thương mại toàn cầu. Đúng là G20 đã từng chia rẽ vì xung đột Nga – Ukraine, khiến việc thiếu thông cáo chung dần thành “thông lệ”, nhưng lần này, tranh cãi xoay quanh cốt lõi kinh tế – cách xử lý thặng dư và năng lực sản xuất dư thừa. Bessent cảnh báo “trạng thái cân bằng không bền vững” này sẽ được các nước còn lại xử lý trong “những ngày, tuần hoặc tháng tới”, hàm ý một làn sóng biện pháp chống hàng giá rẻ sẽ được triển khai song phương hoặc trong khối nhỏ, thay vì khung G20. Trung Quốc không chỉ phản đối đoạn nói về chính sách phi thị trường, mà còn bác bỏ nội dung ca ngợi công tác giám sát mất cân bằng của IMF và đoạn chỉ đích danh các nước có nợ nước ngoài lớn vay từ thành viên G20. Gói phản đối này cho thấy Bắc Kinh muốn tránh bị cô lập trong bất kỳ cơ chế giám sát tập thể nào có thể dẫn tới áp lực chính sách hoặc trừng phạt.
Bước vào giai đoạn mới của chiến tranh thương mại Mỹ Trung
Những bất đồng kinh tế G20 hiện nay không tồn tại trong chân không; chúng là phần tiếp theo của chiến tranh thương mại Mỹ Trung đã khiến thương mại song phương sụt giảm trong khi xuất khẩu toàn cầu của Trung Quốc vẫn đạt mức kỷ lục. Mỹ từng cảnh báo ngay đầu nhiệm kỳ hai của Tổng thống Donald Trump rằng “bức tường thuế quan” mới có thể khiến hàng Trung Quốc chuyển hướng tràn vào các thị trường khác khi doanh nghiệp tìm lối thoát cho năng lực sản xuất dư thừa. Nay, Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ sắp công bố kết quả điều tra 16 nền kinh tế, trong đó có Trung Quốc, về cáo buộc duy trì năng lực sản xuất dư thừa ở một số ngành; sau giai đoạn lấy ý kiến công chúng và điều trần, Mỹ có thể áp thêm thuế lên các thị trường này. Điều đó đặt Trung Quốc và các mắt xích chuỗi cung ứng gần gũi của nước này trong tầm ngắm một đợt hành động thuế quan mới liên quan đến sản xuất và xuất khẩu quá mức. Trớ trêu là, trong khi hai bên tìm được một số điểm chung về Iran và chuẩn bị thảo luận chính sách AI ở cuộc gặp Trump – Tập cuối tháng này, bầu không khí lại bị phủ bóng bởi câu hỏi: liệu những đòn thuế và cơ chế chống hàng giá rẻ sẽ được dùng như vũ khí mới trong chiến tranh thương mại Mỹ Trung.
