Bản quyền sách giáo khoa trở thành tài sản Nhà nước: bước ngoặt để giảm chi phí
Việc Bộ Giáo dục và Đào tạo yêu cầu chuyển bản quyền sách giáo khoa bản quyền từ Nhà xuất bản về Bộ, coi đó là tài sản Nhà nước và nghiên cứu giao các địa phương in ấn, phát hành, là một cải cách sách giáo khoa nhằm cắt giảm khâu trung gian, hướng tới giảm chi phí học tập giảm cho học sinh và tiết kiệm ngân sách công. Đây không chỉ là điều chỉnh kỹ thuật trong quản lý xuất bản, mà là thay đổi tư duy: sách giáo khoa không phải là hàng hóa thuần túy mà là dịch vụ công cần được bảo đảm tiếp cận bình đẳng. Khi bản quyền thuộc Nhà nước, Bộ có quyền định hướng việc khai thác theo lợi ích xã hội, trong đó có mục tiêu phát hành miễn phí theo lộ trình và mở truy cập bản điện tử. Nếu làm đến nơi đến chốn, đây là đòn bẩy trực tiếp vào gánh nặng tiền sách mỗi năm của hàng triệu gia đình.
Phân quyền in ấn sách địa phương: cắt khâu trung gian hay tạo thêm rủi ro?
Bộ đang giao các đơn vị nghiên cứu phương án in ấn sách địa phương, tức giao các tỉnh, thành chịu trách nhiệm in và phát hành sách giáo khoa thay vì phụ thuộc toàn bộ vào mô hình công ty mẹ – con như hiện nay. Hiện mô hình phát hành phải đi qua 7 công ty phát hành đầu mối trước khi tới 34 công ty sách địa phương, trong khi dữ liệu nhu cầu vẫn phụ thuộc vào thống kê từ các Sở và trường. Cách tổ chức này khiến cung ứng sách giáo khoa chậm chạp, khó phản ứng khi thiếu sách, và chi phí bị đội lên bởi nhiều tầng trung gian. Cắt bớt tầng nấc, trao quyền trực tiếp cho địa phương có lý về hiệu quả và chi phí: khoảng cách từ nhu cầu đến bản in được rút ngắn, khả năng điều chỉnh theo thực tế tốt hơn. Nhưng nếu năng lực quản lý, đấu thầu và giám sát in ấn ở địa phương còn yếu, rủi ro về chất lượng bản in, tiến độ phát hành và lợi ích nhóm mới sẽ xuất hiện.
Giảm chi phí học tập: gia đình thực sự được lợi gì từ cải cách?
Thông điệp xuyên suốt của chủ trương này là chi phí học tập giảm thông qua việc coi sách giáo khoa bản quyền là tài sản công, cắt khâu trung gian và phân quyền cho địa phương. Bộ yêu cầu xây dựng cơ chế khai thác bản quyền để "phục vụ phát hành miễn phí sách giáo khoa cho tất cả học sinh theo lộ trình quy định" – đây là câu hứa hẹn rõ ràng nhất về tác động tài chính đối với hộ gia đình. Ngắn hạn, việc tiết giảm chi phí in ấn và phát hành có thể giúp giá bán sách thấp hơn, hoặc ít nhất hạn chế tăng giá. Dài hạn, nếu chủ trương miễn phí sách được thực hiện thực chất, tiền sách có thể không còn là khoản bắt buộc trong mỗi năm học. Tuy nhiên, kinh nghiệm các địa phương từng muốn miễn phí sách nhưng "không thực hiện được do nhiều yếu tố" cho thấy: giữa chủ trương và lợi ích thực tế vẫn còn khoảng cách ngân sách, cơ chế và trách nhiệm giải trình cần được lấp đầy.
Khủng hoảng thiếu sách và yêu cầu trách nhiệm: lý do cải cách diễn ra lúc này
Cải cách sách giáo khoa lần này không diễn ra trong khoảng trống chính sách, mà xuất phát từ một thực tế khó chấp nhận: thiếu sách giáo khoa đầu năm học 2026-2027 và phụ huynh phải đi mua nhưng "trên các kệ hầu như chỉ còn sách tham khảo". Bộ phải giao Vụ Giáo dục Phổ thông thực hiện biện pháp cấp bách để giải quyết dứt điểm tình trạng thiếu sách, đồng thời yêu cầu kiểm điểm nghiêm túc, làm rõ trách nhiệm các tổ chức, cá nhân cung ứng không đầy đủ sách. Ở cấp địa phương, sau phản ánh thiếu sách, lãnh đạo TPHCM đã phải tính tới phương án tự in sách và cho học sinh khó khăn mượn từ năm sau. Những động thái này cho thấy hệ thống phát hành hiện tại không đủ bảo đảm quyền học tập cơ bản. Vì thế, việc Bộ nắm bản quyền, thiết kế lại chuỗi biên soạn – xuất bản – phát hành là phản ứng chính trị và quản trị cần thiết, đồng thời là lời thừa nhận rằng mô hình doanh nghiệp nhà nước với nhiều tầng công ty mẹ – con đã đi đến giới hạn.
Từ chủ trương đến thực thi: điều kiện để cải cách sách giáo khoa không chệch hướng
Các phương án đổi mới biên soạn, xuất bản, phát hành và in ấn sách địa phương được yêu cầu hoàn thành trong quý IV/2026, mở ra giai đoạn thiết kế chi tiết cơ chế phân quyền và sử dụng sách giáo khoa bản quyền như tài sản Nhà nước. Khi Bộ vừa là chủ sở hữu bản quyền vừa là cơ quan điều hành, ranh giới giữa mục tiêu giáo dục và lợi ích kinh tế phải được kẻ rõ: mọi quyết định về giá, phương thức phát hành (bản giấy, bản điện tử) cần đặt lợi ích của học sinh và sự bình đẳng trong cơ hội học tập lên trên. Muốn vậy, ít nhất ba điều kiện phải được bảo đảm: năng lực quản lý in ấn và đấu thầu ở địa phương; hệ thống dữ liệu nhu cầu sách chính xác, kịp thời; và cơ chế giám sát độc lập để tránh tạo ra "khâu trung gian mới" ở cấp tỉnh, thành. Nếu các điều kiện này thiếu, cải cách sách giáo khoa có nguy cơ dừng lại ở mức khẩu hiệu tiết kiệm ngân sách, trong khi gia đình vẫn phải vay mượn tiền mua bộ sách mỗi đầu năm học.
