Chủ trương mới: Từ bản quyền tập trung đến in ấn sách địa phương
Chủ trương giao các địa phương chịu trách nhiệm in ấn và phát hành sách giáo khoa là kế hoạch phân cấp mới trong quản lý sách giáo dục, trong đó Bộ Giáo dục và Đào tạo nắm bản quyền, còn các tỉnh, thành phố sẽ trực tiếp tổ chức in, cung ứng và phân phối sách với mục tiêu giảm khâu trung gian, tối ưu chi phí sách học sinh và hướng tới phát hành miễn phí theo lộ trình quy định.
Ngày 30/9, Bộ giao Vụ Kế hoạch - Tài chính nghiên cứu đổi mới mạnh mẽ công tác biên soạn, xuất bản, phát hành và cung ứng sách giáo khoa. Song song, một văn bản khác yêu cầu các đơn vị đề xuất cơ sở pháp lý để xác định bản quyền sách giáo khoa là tài sản Nhà nước, do Bộ chỉ đạo biên soạn và tiếp nhận từ đơn vị xuất bản hiện nay. Nói cách khác, Bộ giữ nội dung và bản quyền, còn khâu in ấn sách địa phương được tính toán chuyển về cho các tỉnh, thành. Nếu làm đúng, đây có thể là bước ngoặt để tạo ra sách giáo khoa giá rẻ hơn và bền vững hơn cho phụ huynh.
Mục tiêu sách giáo khoa giá rẻ: Lý thuyết rất đẹp, thực tế có theo kịp?
Trọng tâm của kế hoạch phân cấp là cắt giảm khâu trung gian trong phát hành sách giáo dục, từ đó tiết giảm chi phí, tiết kiệm ngân sách và tiền mua sách giáo khoa của học sinh. Hiện nay, phát hành sách đi theo mô hình công ty mẹ – con: nhà xuất bản nắm cổ phần tại nhiều công ty, nhưng lại phải thông qua 7 công ty phát hành đầu mối, không làm việc trực tiếp với 34 công ty sách địa phương. Chuỗi trung gian dày đặc đó khiến chi phí logistics, quản lý và rủi ro tồn kho đều bị đội lên, cuối cùng dồn vào chi phí sách học sinh. Về lý thuyết, khi địa phương giữ vai trò trung tâm, bỏ bớt các “cầu nối” trung gian, cơ hội xuất hiện sách giáo khoa giá rẻ và phù hợp từng vùng là có thật.
Một điểm đáng chú ý khác là chủ trương gắn phân cấp in ấn với lộ trình miễn phí sách giáo khoa cho tất cả học sinh. Khi bản quyền thuộc Nhà nước và bản điện tử được truy cập miễn phí, bài toán giá thành mỗi cuốn sách giấy sẽ xoay quanh chi phí in ấn và phân phối tại địa phương. Nếu địa phương có năng lực đấu thầu, lựa chọn nhà in cạnh tranh và tổ chức phát hành hiệu quả, chi phí có thể giảm đáng kể dù không cần nêu ra con số cụ thể nào.
Áp lực lên địa phương: Từ kỳ vọng đến năng lực thực thi
Điều người dân quan tâm không chỉ là nghe hứa về sách rẻ, mà là liệu địa phương có đủ lực để thực hiện in ấn sách địa phương cho hàng trăm nghìn học sinh. Đề xuất mới xác định rõ các tỉnh, thành sẽ chịu trách nhiệm trực tiếp khâu in ấn và phát hành sách giáo khoa nếu phương án được phê duyệt. Điều này đồng nghĩa các Sở cần xây dựng năng lực dự báo nhu cầu, tổ chức đấu thầu, giám sát chất lượng giấy, mực in, quy cách đóng quyển và tiến độ giao sách tới từng trường. Trong khi đó, chính Bộ đã thừa nhận công tác dự báo nhu cầu sách giáo khoa và đánh giá năng lực sản xuất, mạng lưới cung ứng của nhà xuất bản trước đây là chưa đầy đủ.
Nếu ngay cả cấp trung ương còn mắc lỗi dự báo dẫn tới thiếu sách, thì việc chuyển gánh nặng quản trị chuỗi cung ứng xuống địa phương không thể coi là “đũa thần”. Local hóa có thể giúp linh hoạt hơn, nhưng cũng tạo nguy cơ chênh lệch chất lượng và tiến độ giữa các tỉnh giàu – nghèo. Không được thiết kế kỹ, mục tiêu giảm chi phí sách học sinh có thể bị “nuốt chửng” bởi chi phí quản lý mới, thậm chí phát sinh thêm những khâu trung gian ở cấp tỉnh.
Bài học từ khủng hoảng thiếu sách và những điều kiện không thể thiếu
Kế hoạch phân cấp xuất hiện trong bối cảnh tình trạng thiếu sách giáo khoa đầu năm học vẫn lặp lại, đến mức người dân phải phản ánh và một số địa phương tính tự in, cho học sinh khó khăn mượn sách từ năm sau. Bộ đã giao Vụ Giáo dục Phổ thông tổ chức các biện pháp cấp bách để chấm dứt thiếu sách trong năm học 2026–2027 và thẳng thắn nhận trách nhiệm về dự báo nhu cầu, đánh giá năng lực sản xuất, cung ứng chưa đầy đủ. Nghĩa là chính những trục trặc hiện nay đang thúc đẩy Bộ tìm mô hình phát hành sách giáo dục mới, gần thực tiễn hơn.
Tuy vậy, cần nhấn mạnh đây mới là nhiệm vụ nghiên cứu, chưa phải quyết định chính thức chuyển toàn bộ việc in, phát hành về cho các tỉnh, thành. Các phương án phải hoàn thành trong quý IV/2026, nên dư địa chỉnh sửa vẫn còn. Nếu muốn sách giáo khoa giá rẻ trở thành hiện thực, không thể thiếu: khung pháp lý rõ ràng về bản quyền Nhà nước; chuẩn chất lượng in thống nhất toàn quốc; cơ chế giám sát giá thành; và hỗ trợ kỹ thuật cho địa phương yếu. Nếu thiếu những điều này, phân cấp rất dễ biến thành “phân tán”, để phụ huynh tiếp tục gánh rủi ro.
Kết luận: Giảm giá sách không chỉ là chuyện mang máy in về tỉnh
Trao quyền in ấn và phát hành sách cho địa phương là bước đi dũng cảm, nhưng không tự động biến thành sách giáo khoa giá rẻ cho mọi gia đình. Chính sách này chỉ thực sự có ý nghĩa khi gắn với một chiến lược tổng thể: bản quyền tập trung, chuẩn chất lượng thống nhất, dữ liệu nhu cầu minh bạch, cơ chế đấu thầu mở và hỗ trợ miền khó khăn. Về ngắn hạn, phụ huynh sẽ chưa thấy ngay tác động lên chi phí sách học sinh, bởi mọi thứ đang dừng ở mức nghiên cứu chính sách. Về dài hạn, nếu Nhà nước kiên trì với mục tiêu phát hành miễn phí sách giáo khoa theo lộ trình và thiết kế đúng “luật chơi” cho in ấn sách địa phương, lợi ích lớn nhất là học sinh được đảm bảo đủ sách, chất lượng ổn định, còn phụ huynh bớt nỗi lo tiền sách mỗi năm học mới.
