Phân cấp sách giáo khoa: Chính sách mới nhắm vào chi phí và độc quyền
Phân cấp sách giáo khoa là chủ trương Bộ Giáo dục và Đào tạo nắm bản quyền bộ sách sử dụng thống nhất toàn quốc rồi giao cho cấp địa phương in ấn, phát hành và tổ chức cung ứng, nhằm cắt giảm khâu trung gian, tăng tính chủ động vùng miền, đồng thời góp phần giảm chi phí sách giáo dục và tiến tới cấp miễn phí cho học sinh trên phạm vi cả nước. Về mặt lý thuyết, đây là bước tách bạch Nhà nước – tác giả, biên soạn, giữ bản quyền – khỏi chuỗi in ấn, vận hành logistics vốn có thể giao cho địa phương với năng lực và điều kiện cụ thể. Bộ đã yêu cầu chuyển giao toàn bộ quyền tác giả từ nhà xuất bản về Bộ và giao các đơn vị xây dựng phương án khai thác bản quyền phục vụ lộ trình phát hành miễn phí. Cùng lúc, Bộ thông báo rà soát, cập nhật chương trình và hoàn thiện sách giáo khoa để dùng thống nhất từ năm học 2028-2029, bảo đảm ổn định dạy – học.
Giảm chi phí và cải cách cung ứng sách: Lợi ích dễ thấy nhưng không tự đến
Từ góc độ kinh tế, phân cấp sách giáo khoa phân cấp có thể là cú hích hợp lý: khi cấp địa phương in ấn và phát hành, chuỗi cung ứng sách giáo khoa sẽ ngắn lại, giảm tầng nấc trung gian, từ đó tiết kiệm ngân sách và tiền mua sách của học sinh như chính văn bản chỉ đạo đã nêu. Song để lợi ích ấy trở thành hiện thực, cải cách cung ứng sách phải đi cùng một khuôn khổ quản lý bản quyền chặt chẽ và cơ chế đặt hàng minh bạch: địa phương không thể biến sách – sản phẩm an sinh xã hội – thành một thị trường riêng với liên kết thương mại thiếu kiểm soát, như các chuyên gia đã cảnh báo. Cắt trung gian mà giữ nguyên cách lập dự toán, đấu thầu và phân phối như hiện nay chỉ chuyển điểm nghẽn từ cấp trung ương xuống địa phương, không làm thị trường sách ổn định hơn. Nếu không ràng buộc bằng tiêu chuẩn chất lượng, định mức chi phí và nghĩa vụ cung ứng đủ, việc cấp địa phương in ấn có nguy cơ biến thành “mỗi nơi một kiểu” rất tốn kém.
Dự báo nhu cầu, năng lực in ấn: Điểm nghẽn cũ trong cấu trúc mới
Thực tế thiếu sách cục bộ đầu năm học là lời nhắc rất rõ rằng bài toán không nằm ở chỗ ai in, mà ở chỗ dự báo và tổ chức cung ứng. Sau khi chuyển sang một bộ sách giáo khoa thống nhất, nhà xuất bản không còn in dư như trước, dự phòng được tính toán khắt khe, dẫn tới thừa thiếu cục bộ theo từng môn. Có nơi dự trù phát sinh 30% so với số lượng đăng ký nhưng nhu cầu thật lên tới gần 40%, phát sinh thiếu sách ngay sát khai giảng; riêng một tỉnh đã cung ứng hơn 5,93 triệu cuốn nhưng vẫn thiếu 33.441 bản, tương đương khoảng 0,94%. Đây là con số nhỏ về tỷ lệ, nhưng đủ để phụ huynh và học sinh phải “chạy vạy” mua sách. Với mô hình cấp địa phương in ấn, nếu không nâng chất lượng dữ liệu dân số học đường, quy trình dự báo và năng lực in bổ sung, các điểm nghẽn này sẽ nhân bản ở 63 địa phương, khiến đầu năm học luôn là thời điểm thấp thỏm trước khả năng thiếu sách.
Lộ trình chương trình thống nhất và bài toán phối hợp toàn quốc
Từ năm học 2026-2027, cả nước sử dụng một bộ sách giáo khoa, đặt ra yêu cầu mới về phối hợp cung ứng giữa trung ương và địa phương. Bộ đã giao Vụ Giáo dục Phổ thông xây dựng kế hoạch rà soát, hoàn thiện chương trình và sách, để hoàn thành bộ sách mới dùng thống nhất từ năm học 2028-2029, đồng thời xử lý dứt điểm tình trạng thiếu sách năm học 2026-2027. Nếu phân cấp in ấn mà thiếu một “nhạc trưởng” cấp Bộ điều tiết tiến độ cập nhật chương trình, bản thảo, dữ liệu số và khung lịch phát hành, rất dễ xảy ra tình trạng mỗi địa phương chạy một nhịp, nơi in trước, nơi in sau, tạo ra chênh lệch về tài liệu dạy học. Điều khiến phụ huynh lo âu không phải là sách giáo khoa phân cấp hay tập trung, mà là cảm giác bất định: liệu con mình có đủ sách đúng ngày khai giảng, sách có sát chương trình mới hay không. Phân cấp chỉ có ý nghĩa khi phụ huynh không còn phải đặt câu hỏi đó mỗi mùa khai trường.
Cơ hội giảm chi phí, nhưng phải trả giá bằng trách nhiệm rõ ràng
Nếu làm đúng, chủ trương cấp địa phương in ấn có thể giúp cải cách cung ứng sách theo hướng linh hoạt, phù hợp điều kiện từng vùng, giảm chi phí sách giáo dục và từng bước hiện thực hóa mục tiêu miễn phí sách giáo khoa. Nhưng để đi tới điểm đó, Bộ phải xác định rõ ràng: bản quyền là tài sản nhà nước được quản lý tập trung; địa phương chỉ là đơn vị thực hiện, chịu trách nhiệm về số lượng, thời điểm và chất lượng in ấn. Đồng thời, cần cơ chế kiểm điểm và xử lý trách nhiệm cụ thể khi để xảy ra thiếu sách, như Bộ đã yêu cầu với các trường hợp cung ứng không đầy đủ đầu năm học 2026-2027. Thị trường sách chỉ ổn định khi mỗi mắt xích trong chuỗi – từ biên soạn, dự báo đến in ấn, phân phối – đều biết phần việc của mình và bị ràng buộc trách nhiệm. Phân cấp mà không phân trách nhiệm thì chỉ là đổi mô hình để lặp lại những khủng hoảng cũ.
