Giải phóng mặt bằng: điểm xuất phát của mọi dự án trọng điểm
Giải phóng mặt bằng là quá trình Nhà nước thu hồi, bồi thường đất đai và di dời tài sản để triển khai các dự án hạ tầng, gắn với bố trí bồi thường tái định cư và ổn định đời sống người dân trên cơ sở đồng thuận cộng đồng và tuân thủ pháp luật đất đai. Ở Việt Nam, giải phóng mặt bằng từ lâu không còn là khâu kỹ thuật đơn thuần mà là điểm xuất phát quyết định thành bại của các dự án trọng điểm. Khi đất đai bị thu hồi, mỗi hộ gia đình không chỉ mất một ngôi nhà quen thuộc mà đối diện sự thay đổi toàn diện về sinh kế, nếp sống, quan hệ cộng đồng. Vì thế, nếu xem đây là việc hành chính, tiến độ dự án sẽ bị trói chặt trong khi ngân sách đầu tư công không thể giải ngân đúng kế hoạch.
Khi quản lý đất đai trở thành điểm nghẽn của giải phóng mặt bằng
Những bất cập kéo dài trong quản lý đất đai đang hiện hình rõ rệt như những "nút thắt" khiến giải phóng mặt bằng chậm chạp. Tại nhiều địa phương, hồ sơ đất đai bị thất lạc qua các giai đoạn sáp nhập, chia tách đơn vị hành chính, nguồn gốc và thời điểm sử dụng đất khó xác định, tạo ra tranh chấp về quyền lợi khi thu hồi. Có nơi cấp giấy chứng nhận sai diện tích, đo gộp cả phần hành lang giao thông hoặc đất nông nghiệp vào đất ở, cấp vượt hạn mức; hệ thống chuyên môn địa chính ở cấp xã lại mỏng, chỉ vài người phải xử lý khối lượng hồ sơ khổng lồ. Hệ quả là phương án bồi thường tái định cư bị chỉnh sửa liên tục, người dân mất niềm tin, các dự án trọng điểm như đường nối TP Thanh Hóa đi Cảng Hàng không Thọ Xuân phải chịu áp lực lớn về tiến độ GPMB.
Hải Phòng: đối thoại và phối hợp liên ngành để tháo kịp thời vướng mắc
Ở Hải Phòng, các xã, phường buộc phải chuyển từ cách làm hành chính sang cách tiếp cận đối thoại và phối hợp liên ngành để giữ tiến độ giải phóng mặt bằng cho các dự án trọng điểm. Tại phường Đồ Sơn, mở rộng tuyến đường Lý Thái Tổ yêu cầu thu hồi khoảng 9,2 ha đất của 90 hộ dân và 8 tổ chức; địa phương phải tổ chức đối thoại, lắng nghe từng trường hợp, kiểm kê 6 tổ chức, 68 hộ và phê duyệt 6 phương án bồi thường với kinh phí lớn, nhưng vẫn còn vướng về nguồn gốc đất và hồ sơ tài sản. Với đoạn đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng qua An Lão, đất nông nghiệp gần như đã giải phóng xong, nhưng đất ở bị kẹt ở giá bồi thường và nơi tái định cư. Chính quyền phải phối hợp các đơn vị chuyên môn sớm xác định vị trí chia lô, giá đất cụ thể tại nơi ở mới để tạo đồng thuận, nếu không mọi tuyên truyền khó thuyết phục được người dân.
Quảng Ngãi: đồng thuận cộng đồng và hành động tự nguyện của người dân
Quảng Ngãi cho thấy một mặt khác của giải pháp: khi người dân đồng thuận, họ trở thành lực đẩy cho tiến độ, không phải đối tượng bị tác động. Dự án đường nối từ cầu Thạch Bích đến xã Thọ Phong dài 6,11 km, tổng vốn đầu tư lớn, được kỳ vọng giảm tải cho Quốc lộ 1 và 24B, tạo động lực phát triển kinh tế – xã hội địa phương. Thế nhưng nhiều năm qua, mặt bằng bàn giao không liền mạch vì người dân chưa chấp nhận mức giá bồi thường và các vướng mắc pháp lý đất đai, khiến dự án thi công dang dở. Khi chính quyền phường Trương Quang Trọng chuyển sang phương thức vận động liên tục, ngày đêm giải thích, đa số hộ đã tự tháo dỡ nhà cửa, bàn giao mặt bằng; từ 21 hộ chưa đồng thuận trước ngày 7.9, nay chỉ còn một hộ chưa bàn giao. Hình ảnh người dân tự tay đập bỏ căn nhà gắn bó nhiều năm để mở đường cho dự án trọng điểm là minh chứng mạnh mẽ cho vai trò của sự đồng thuận cộng đồng.
Từ phối hợp liên ngành đến mô hình quản trị giải phóng mặt bằng mới
Điểm chung trong các câu chuyện ở Thanh Hóa, Hải Phòng và Quảng Ngãi là: không một cấp, một ngành nào có thể tự mình giải quyết hết các vướng mắc giải phóng mặt bằng. Các sở, ngành chuyên môn buộc phải phối hợp với chính quyền cơ sở để hướng dẫn, xử lý vướng mắc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, xác minh nguồn gốc đất, đồng thời rà soát, tham mưu UBND tỉnh sửa đổi quy định cho phù hợp thực tế. Ở Hải Phòng, sự phối hợp này thể hiện ở việc cùng xác định vị trí tái định cư, tính toán giá đất nơi ở mới để tạo sự công bằng, hạn chế khiếu nại. Tại Quảng Ngãi, chỉ đạo của cấp tỉnh gắn với hành động cụ thể của phường Trương Quang Trọng – vận động dân, chuẩn bị sẵn phương tiện thi công khi mặt bằng được bàn giao – biến phối hợp liên ngành thành tiến độ rõ rệt. Nếu những cách làm này được chuẩn hóa thành mô hình quản trị giải phóng mặt bằng, các dự án trọng điểm sẽ ít bị kéo dài bởi tranh cãi đất đai, và người dân sẽ bước vào hành trình tái định cư với tâm thế chủ động hơn.
