Nút giao An Phú: Biểu tượng tham vọng và thực tế chậm trễ
Nút giao An Phú và siêu nút giao TP.HCM là các dự án giao thông quy mô lớn được thiết kế ba tầng, giữ vai trò then chốt trong việc kết nối cửa ngõ phía Đông với trung tâm thành phố và các trục cao tốc, nhưng đang đối mặt với nhiều vướng mắc về vật liệu và vấn đề giải phóng mặt bằng, khiến tiến độ công trình giao thông bị kéo dài và gây áp lực lên hạ tầng TP.HCM. Tại nút giao An Phú, Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng các công trình giao thông TP.HCM cho biết hầm chui HC1-02 và cầu vượt nhánh N3 đã được đưa vào khai thác. Tuy vậy, đây mới chỉ là phần nổi của một dự án hơn 3.400 tỉ đồng với quy mô ba tầng, được kỳ vọng là siêu nút giao TP.HCM. Dự án khởi công cuối năm 2022 nhưng đến nay vẫn chưa thể triển khai đồng bộ do vướng mắc mặt bằng và biến động vật liệu, cho thấy khoảng cách lớn giữa tham vọng quy hoạch và năng lực thực thi.
Mặt bằng: Điểm nghẽn cố hữu đẩy lùi siêu nút giao 3 tầng
Nếu phải chọn một nguyên nhân cốt lõi khiến siêu nút giao TP.HCM liên tục trễ hẹn, đó chính là vấn đề giải phóng mặt bằng. Dù một số hạng mục đã hoàn thành và đưa vào sử dụng, toàn bộ công trình vẫn không thể triển khai đồng bộ vì vướng hơn 22.000 m2 mặt bằng trên đường Lương Định Của chưa được bàn giao, trực tiếp chặn thi công nhánh cầu N1.2 kết nối với cao tốc TP.HCM - Long Thành - Dầu Giây. Thành phố dự kiến bố trí hơn 1.865 tỉ đồng để bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho 67 trường hợp, trong đó 60 trường hợp đủ điều kiện tái định cư. Thế nhưng, khi thủ tục và đồng thuận chậm, công trường phải thi công cầm chừng, vừa làm vừa tổ chức giao thông tạm, gây thêm áp lực cho người dân tại cửa ngõ phía Đông thành phố. Theo quyết định mới, thời gian thực hiện nút giao An Phú đã phải gia hạn đến hết quý III/2027.
Vật liệu, giá cả leo thang và hiệu ứng dây chuyền lên toàn mạng lưới
Không chỉ mặt bằng, nút giao An Phú và hàng loạt dự án khác đang bị siết bởi bài toán vật liệu. Biến động giá nhiên liệu trong năm 2026 kéo theo giá vật liệu, chi phí vận hành thiết bị và nhân công tăng, tạo áp lực tài chính lớn lên nhà thầu, ảnh hưởng khả năng huy động vật liệu, thiết bị và nhân lực cho các công trình giao thông ở TP.HCM. Nhu cầu đá xây dựng còn lại khoảng 0,9 triệu m3, chủ yếu là cấp phối đá dăm loại 1 Dmax25, trong khi nguồn cung nhựa đường bị gián đoạn trong quý 2 và các tháng 9, 10, khiến việc thảm nhựa hoàn thiện mặt đường bị chậm. Khi vật liệu thiếu, tiến độ công trình giao thông không chỉ chậm ở một điểm mà tạo hiệu ứng dây chuyền lên cả mạng lưới, từ nút giao An Phú đến các tuyến quốc lộ, vành đai, cầu đường then chốt của hạ tầng TP.HCM.
Tiến độ nhiều dự án vẫn cao nhưng không che được rủi ro hệ thống
Nhìn trên giấy tờ, bức tranh giải ngân và khối lượng thi công có vẻ rất sáng. Dự án xây dựng, mở rộng quốc lộ 50 đã đạt khoảng 98% khối lượng, dự kiến hoàn thành trong tháng 12.2026. Các dự án thành phần Vành đai 4, quốc lộ 22, quốc lộ 1 hay nút giao Gò Công đều có tỷ lệ giải ngân từ hơn 97% đến 99,9%. Ban Giao thông cho biết còn khoảng 13.779 tỉ đồng cần giải ngân và đặt mục tiêu hoàn thành 100% kế hoạch vốn năm 2026. Nhưng tiến độ tài chính không đồng nghĩa với tiến độ mặt bằng và thi công thực địa. Khi các địa phương chậm bàn giao mặt bằng, nhà thầu thiếu không gian thi công, buộc phải dồn lực vào những đoạn đã sạch đất, tạo nên các "công trình chắp vá" và nguy cơ ùn tắc kéo dài ngay trên những tuyến được coi là động mạch của hạ tầng TP.HCM.
Từ nút giao An Phú đến bài toán quản trị hạ tầng đô thị
Nút giao An Phú không chỉ là một dự án giao thông mà là phép thử cho năng lực quản trị hạ tầng của đô thị đầu tàu kinh tế, nơi GRDP dẫn đầu cả nước. Khi một siêu nút giao 3 tầng hơn 3.400 tỉ đồng phải nhiều lần lùi tiến độ vì mặt bằng và vật liệu, vấn đề không còn là chuyện kỹ thuật mà là tính hệ thống: phối hợp liên ngành, quy hoạch tái định cư đi trước, cơ chế chia sẻ rủi ro giá cả với nhà thầu, và trách nhiệm giải trình về tiến độ công trình giao thông. Nếu những điểm nghẽn này không được xử lý, mọi tham vọng mở rộng hạ tầng TP.HCM sẽ tiếp tục bị kéo lùi, còn người dân thì phải trả giá bằng thời gian kẹt xe mỗi ngày. Lời giải không nằm ở thêm bao nhiêu dự án mới, mà ở việc hoàn thành đúng hẹn những công trình đã khởi công, bắt đầu từ nút giao An Phú và siêu nút giao TP.HCM hiện hữu.
