Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa ngay sau khai giảng: vấn đề không thể coi là chuyện nhỏ
Tình trạng thiếu sách giáo khoa ở Đắk Lắk sau khai giảng là việc hơn 40% học sinh trên địa bàn chưa có đủ bản in sách cần thiết cho việc học, buộc các em phải dùng sách cũ, chia nhau một bộ, hoặc phụ thuộc vào bản điện tử và sự xoay xở tạm thời của nhà trường, trong khi ước tính phải bổ sung thêm khoảng 2,4 triệu bản mới có thể đáp ứng được nhu cầu tối thiểu. Đây không phải một sự cố nhỏ mang tính kỹ thuật, mà là một cuộc khủng hoảng làm lung lay chất lượng năm học mới ngay từ tuần đầu tiên. Ngày 7-9, cơ quan quản lý giáo dục tỉnh thừa nhận hơn 40% học sinh chưa có đủ sách giáo khoa bản in, và nếu bắt đầu đặt in từ thời điểm này thì sớm nhất phải đến tháng 11 mới có sách. Điều đó có nghĩa là ít nhất một nửa học kỳ I của nhiều em sẽ diễn ra trong tình trạng thiếu thốn tài liệu học tập, một rủi ro khó chấp nhận đối với bất kỳ hệ thống giáo dục nào.
| Chỉ số | Con số | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Tỷ lệ học sinh thiếu sách | Hơn 40% học sinh toàn tỉnh | Cho thấy thiếu sách giáo khoa là vấn đề diện rộng, không phải cá biệt |
| Số lượng sách cần bổ sung | Khoảng 2,4 triệu bản | Khối lượng bổ sung rất lớn, đòi hỏi tổ chức mua sắm và phân phối bài bản |
| Thời điểm sớm nhất có thêm sách | Tháng 11 | Nguy cơ học sinh thiếu sách trong suốt nhiều tuần của năm học mới |
Khi năm học mới bắt đầu bằng cuộc chạy sách: gánh nặng đổ lên phụ huynh và giáo viên
Những ngày đầu năm học mới, hình ảnh quen thuộc ở Đắk Lắk không phải là không khí háo hức đến trường, mà là cảnh phụ huynh chạy khắp nhà sách tìm mua đủ bộ sách theo danh mục nhà trường. Nhiều gia đình như chị Hly Bya ở phường Thành Nhất, với hai con lớp 3 và lớp 10, chờ sách hỗ trợ từ nhà trường nên không mua sớm; đến khi năm học mới bắt đầu thì trường chưa có sách cho mượn, còn các nhà sách đã hết hàng. Phụ huynh buộc phải đi qua 5–7 nhà sách vẫn không đủ bộ, nỗi lo không chỉ là lúng túng trong học tập mà cả sự tự ti của con khi đến lớp. Giáo viên thì phải nhận thông tin báo thiếu sách từ phụ huynh, rồi vội vàng tìm phương án “chữa cháy” để việc dạy học không bị gián đoạn. Cách khởi động năm học mới như vậy cho thấy hệ thống phân phối sách giáo khoa đã đẩy rủi ro cuối cùng về phía người yếu thế nhất: phụ huynh vùng khó, học sinh diện chính sách và giáo viên ở tuyến đầu lớp học.
Những giải pháp tạm bợ: sách cũ, dùng chung và file PDF có cứu được chất lượng học?
Trong bối cảnh thiếu sách giáo khoa diện rộng, ngành giáo dục ở Đắk Lắk đang phải dùng mọi biện pháp tạm thời để giữ cho việc học không bị khựng lại. Ở nhiều lớp, học sinh phải mượn sách của anh chị khóa trước, thậm chí có bàn hai em dùng chung một bộ sách, hoặc ba em cùng sử dụng một cuốn. Một số trường nội trú còn cho học sinh học tạm sách giáo khoa năm học trước trong lúc chờ cấp sách mới, điều khó tránh khỏi nguy cơ lệch chương trình. Tại một trường THPT, hiệu trưởng cho biết nhà trường đã chỉ đạo tổ chuyên môn tải file PDF sách giáo khoa chính thức, phân theo từng khối rồi gửi link cho phụ huynh và học sinh; giáo viên trình chiếu nội dung bài học trên lớp, học sinh về nhà dùng file điện tử qua điện thoại của cha mẹ để xem bài, làm bài tập, hoặc dùng chung sách theo nhóm 2–4 em. Các giải pháp này thể hiện sự linh hoạt đáng ghi nhận của giáo viên, nhưng chúng chỉ là “bản vá” tạm thời, không thể thay thế một bộ sách bản in đầy đủ cho mỗi học sinh nếu muốn duy trì chất lượng và công bằng trong tiếp cận tri thức.
Không chỉ là chuyện phân phối: lỗ hổng hệ thống khiến sách đủ mà vẫn thiếu
Điều đáng nói là phía nhà xuất bản khẳng định đã cung ứng đủ sách giáo khoa cho Đắk Lắk, dựa trên số liệu học sinh của tỉnh. Thế nhưng thực tế tại trường, sau khai giảng vẫn có nơi thiếu đến 65% sách giáo khoa, như một trường phổ thông nội trú Tiểu học – THCS Buôn Đôn. Điều này cho thấy vấn đề không nằm ở chuyện “in ra bao nhiêu”, mà ở cách phân phối và dự báo nhu cầu. Sách được phân phối qua hệ thống đại lý thương mại nên dễ xảy ra tình trạng mất cân đối giữa các khu vực: nơi dư, nơi thiếu, vùng thuận lợi có thể gom đủ bộ, vùng sâu vùng xa lại trắng tay. Thêm vào đó, một số gia đình có điều kiện mua hai bộ sách – một bộ để ở trường, một bộ để ở nhà – vô tình đẩy nhu cầu cục bộ tăng lên, trong khi những gia đình khó khăn chưa kịp mua lại bị đẩy ra ngoài cuộc. Việc nhà xuất bản phải tính đến rủi ro tồn kho nếu chương trình giáo dục điều chỉnh càng làm họ thận trọng, chỉ in thêm khi có đơn đặt hàng thực tế, nhưng cách tính toán “an toàn” này đang chuyển rủi ro từ kho sách sang lớp học.
Bổ sung 2,4 triệu bản trước tháng 11: cần một chiến lược cấp tốc chứ không chỉ “chờ in”
Điểm sáng hiếm hoi trong câu chuyện thiếu sách giáo khoa là ngành giáo dục Đắk Lắk đã nhận diện được quy mô vấn đề và bắt đầu xây dựng kế hoạch bổ sung sách học. Sở Giáo dục và Đào tạo đã rà soát thực tế và báo cho nhà xuất bản số lượng cần bổ sung khoảng 2,4 triệu bản, với kế hoạch dùng ngân sách nhà nước mua sách, đưa vào thư viện trường học để học sinh mượn. Đồng thời, Sở đề nghị phía xuất bản rà soát lượng sách còn tồn ở các tỉnh, thành khác để điều tiết về Đắk Lắk, thay vì chỉ trông chờ in mới toàn bộ số sách đang thiếu. Đây là hướng đi hợp lý: điều chuyển tồn kho là biện pháp nhanh hơn nhiều so với chờ dây chuyền in, nhất là khi mốc sớm nhất để có sách in mới là tháng 11. Tuy vậy, nếu việc mua sắm tập trung vẫn “kẹt” vì thiếu nguồn cung như phản ánh, thì tỉnh phải chủ động hơn: thiết lập cơ chế điều phối liên vùng, buộc các bên liên quan công khai số lượng tồn và nhu cầu, đồng thời xem xét giải pháp cho phép in, photo tạm từ sách giáo khoa điện tử cho học sinh vùng không có thiết bị truy cập, dưới sự kiểm soát chặt chẽ để bảo đảm bản quyền. Không thể bắt học sinh chờ đến tháng 11 mới có đủ sách – đó phải là hạn chót để hoàn tất khắc phục, không phải mốc bắt đầu thay đổi.
