Dự án 505 tỷ đồng: Vì sao một cảng cá lại quan trọng đến vậy?
Dự án Nâng cấp, mở rộng khu neo đậu tránh trú bão kết hợp cảng cá Tịnh Hòa ở Quảng Ngãi là một công trình hạ tầng nghề cá lớn, được đầu tư để tăng năng lực neo đậu tàu thuyền, cải thiện dịch vụ hậu cần và đảm bảo an toàn cho ngư dân khi có mưa bão, nhưng đang bị chậm tiến độ do vướng giải phóng mặt bằng và bồi thường cộng đồng địa phương. Đây là dự án tiêu biểu trong nhóm cảng cá Quảng Ngãi, với tổng mức đầu tư được điều chỉnh lên 505 tỷ đồng, gồm 400 tỷ vốn ngân sách Trung ương và 105 tỷ từ ngân sách tỉnh. Tỉnh kỳ vọng đây sẽ là “cửa ngõ” mới cho nghề cá, nhưng thực tế, công trình lại cho thấy bài toán quen thuộc: tiền đã có, công trình dang dở, người dân còn băn khoăn.
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Quảng Ngãi, đến ngày 30/8, dự án đã được bố trí 405 tỷ đồng, trong đó 300 tỷ từ Trung ương và 105 tỷ từ địa phương, với mức giải ngân đạt trên 79,35%. Nhiều hạng mục như kè sau bến, bến cập tàu, nhà điều hành, nhà mái che bến, khu tiếp nhận và phân loại hải sản, bể nước, phao neo, phao báo hiệu, san nền, đường bãi trong cảng, kè bờ K2, mương nước thải và cải tạo cảng cũ đã hoàn thành. Vấn đề không còn nằm ở năng lực thi công, mà nằm ở chỗ dự án bị “bó chân” bởi giải phóng mặt bằng cảng chưa xong, khiến mọi kế hoạch triển khai đồng bộ đều bị treo.
Điểm nghẽn lớn nhất: Mặt bằng không liền mạch, bồi thường tăng thêm 23 tỷ
Nhìn từ bên ngoài, công trường cảng cá Tịnh Hòa vẫn hoạt động tại các khu vực không vướng, nhưng đó là cách thi công “chắp vá” bắt nguồn từ việc giải tỏa đến đâu, giao mặt bằng đến đó. Ban Quản lý dự án thừa nhận cách làm này gây khó cho kiểm soát tiến độ và tổ chức thi công, vì nhà thầu không thể sắp xếp nhân lực, máy móc và vật tư một cách hợp lý khi mặt bằng bị xé lẻ. Thực chất, đây là vòng luẩn quẩn quen thuộc: địa phương muốn làm nhanh, nhưng lại không giải phóng mặt bằng liên tục, dẫn đến chi phí tổ chức thi công tăng, thời gian kéo dài, rủi ro đội vốn cao hơn.
Bức tranh bồi thường cộng đồng càng phức tạp hơn sau khi Luật Đất đai 2024 và Nghị định 88/2024/NĐ-CP thay đổi đối tượng đủ điều kiện được hỗ trợ, khiến chi phí bồi thường dự kiến tăng thêm khoảng 23 tỷ đồng so với nguồn vốn đã bố trí. Một số phương án bồi thường thuộc các đợt 5, 7 và 8 vẫn chưa hoàn thành, trong khi thủ tục đấu giá khoáng sản dôi dư tại xã Đông Sơn – yếu tố cần để bàn giao mặt bằng bãi trữ phục vụ nạo vét – vẫn đang triển khai. Nói cách khác, khó khăn không chỉ nằm ở tiền ít hay nhiều, mà ở việc hệ thống pháp lý thay đổi nhanh hơn khả năng điều chỉnh của bộ máy thực thi.
Thách thức kép: Biến động giá, luật mới và sức ép giải ngân 100%
Dự án hạ tầng 505 tỷ này đang chịu tác động từ hai phía: bên trong là vướng mắc giải phóng mặt bằng cảng, bên ngoài là biến động của thị trường và khung pháp lý. Trong quá trình thi công, giá vật liệu xây dựng và nhiên liệu tăng làm chi phí thực tế đội lên, gây khó cho việc cung ứng vật tư, huy động thiết bị và tổ chức thi công. Khi khối lượng thi công hoàn thành mới đạt khoảng 184/328,886 tỷ đồng, tương đương 55,95% giá trị hợp đồng, nhưng vốn đã giải ngân hơn 79%, áp lực phải hoàn thành phần còn lại trong thời gian ngắn là rất lớn – cả với chủ đầu tư lẫn nhà thầu.
Tuy vậy, chính sức ép giải ngân 100% lại là con dao hai lưỡi. Một mặt, yêu cầu này từ lãnh đạo tỉnh buộc các bên phải khẩn trương, tránh tình trạng vốn “nằm chết”. Phó Chủ tịch UBND tỉnh đã giao Sở Nông nghiệp và Môi trường rà soát quy mô, nhu cầu thực tế và gửi kết quả cho Trung tâm Phát triển quỹ đất tỉnh cùng UBND xã Đông Sơn trước ngày 20/9, đồng thời yêu cầu xã có ý kiến chính thức trong vòng 3 ngày. Mặt khác, nếu chỉ chăm chăm chạy theo tỷ lệ giải ngân, nguy cơ “chốt sổ” bồi thường khi cộng đồng chưa thỏa mãn là rất rõ, tạo mầm mống khiếu kiện về sau – điều từng khiến nhiều dự án hạ tầng bị ách tắc.
Quảng Ngãi đang làm gì để gỡ nút thắt và cần thay đổi gì thêm?
Trước những điểm nghẽn hiện nay, UBND tỉnh Quảng Ngãi đã yêu cầu các sở, ngành và địa phương phối hợp chặt chẽ, xử lý từng nội dung để đẩy nhanh tiến độ. Sở Nông nghiệp và Môi trường kiến nghị sớm thống nhất điều chỉnh chi phí bồi thường, giải phóng mặt bằng làm cơ sở trình Bộ Nông nghiệp và Môi trường điều chỉnh chủ trương đầu tư. Đồng thời, tỉnh yêu cầu UBND xã Đông Sơn đẩy nhanh đấu giá khoáng sản để bàn giao mặt bằng bãi trữ phục vụ nạo vét, còn Trung tâm Phát triển quỹ đất tỉnh phối hợp tiếp tục đẩy nhanh bồi thường, giải phóng mặt bằng. Đây là những động thái cần thiết, nhưng mới dừng ở mức xử lý “ngọn” nếu không đi kèm cam kết minh bạch thông tin và đối thoại với người dân.
Điểm đáng chú ý là lãnh đạo tỉnh đã yêu cầu Sở Nông nghiệp và Môi trường rà soát, điều chỉnh tổng mức đầu tư và hoàn tất các thủ tục trước ngày 30/9, đảm bảo không thiếu kinh phí chi trả bồi thường. Về lâu dài, nếu Quảng Ngãi muốn hệ thống cảng cá – trong đó có cảng cá Quảng Ngãi như Tịnh Hòa – trở thành nền tảng phát triển kinh tế biển, thì cách làm dự án hạ tầng không thể tiếp tục “vừa làm vừa sửa” từ luật đến tiền, từ quy hoạch đến tái định cư. Một cơ chế giải phóng mặt bằng đi trước, bồi thường cộng đồng rõ ràng, cập nhật kịp luật mới và gắn trách nhiệm cá nhân với từng mốc tiến độ sẽ là thước đo cho quyết tâm cải thiện môi trường đầu tư, chứ không chỉ là vài cuộc họp thúc tiến độ.
Nếu không gỡ sớm, ai sẽ chịu thiệt nhất?
Mục tiêu tối thượng của dự án nâng cấp cảng cá Tịnh Hòa là nâng cao năng lực neo đậu tàu thuyền, phục vụ hậu cần nghề cá và đảm bảo an toàn cho ngư dân khi có mưa bão. Nhưng mỗi tháng chậm trễ, những người chịu thiệt đầu tiên lại chính là ngư dân – những người vẫn phải neo đậu tại khu vực hạn chế, đối mặt với rủi ro thiên tai nhiều hơn, trong khi ngân sách đã chi, công trình dang dở. Khi dự án hạ tầng 505 tỷ bị kéo dài, chi phí cơ hội của địa phương và cộng đồng tăng lên theo từng mùa mưa bão.
Bài học ở đây không chỉ dành cho Quảng Ngãi mà cho nhiều địa phương đang triển khai các dự án cảng cá và khu neo đậu tránh trú bão. Nếu không coi giải phóng mặt bằng cảng và bồi thường cộng đồng là khâu nền tảng, xử lý trước khi “xúc đất”, mọi kế hoạch đầu tư dù đẹp mấy trên giấy cũng dễ biến thành những công trình dang dở. Dự án Tịnh Hòa vì thế nên được xem như phép thử cho khả năng chuyển từ tư duy “giải ngân cho xong” sang tư duy “hoàn thành công trình để người dân hưởng lợi”, nơi tiến độ và đồng thuận phải song hành.
