Dự án chống ngập 10.000 tỷ là gì và vì sao mốc 95% mang tính bước ngoặt?
Dự án chống ngập 10.000 tỷ TP.HCM là hệ thống hạ tầng chống lũ quy mô lớn gồm cống kiểm soát triều, đê bao, kè sông và công trình tiêu thoát nước, được thiết kế để bảo vệ hơn 570 km² khu vực hữu ngạn sông Sài Gòn và trung tâm thành phố khỏi ngập lụt triều cường kết hợp mưa lớn.
Điểm đáng chú ý nhất hiện nay là dự án đã đạt khoảng 95% khối lượng, với hàng trăm công nhân thi công 3 ca liên tục để hoàn thiện các hạng mục cuối cùng. Đây không chỉ là một con số kỹ thuật; nó đánh dấu ranh giới giữa một công trình “đang xây” và một hệ thống chống ngập phải chứng minh hiệu quả trong thực tế. Toàn bộ hệ thống dự kiến hoàn thành và đưa vào vận hành trong tháng 11/2026, đúng thời điểm thành phố thường hứng chịu những đợt ngập lụt triều cường nặng nề nhất. Nếu mốc này trễ thêm, thiệt hại do ngập lụt triều cường sẽ tiếp tục đổ lên vai gần 7 triệu cư dân trong vùng bảo vệ của dự án.
Cấu trúc siêu dự án: từ cống kiểm soát triều đến hệ thống thoát nước thành phố
Đây không phải là một “cái cống lớn” như nhiều người hình dung, mà là một tổ hợp hạ tầng chống lũ đa lớp. Dự án gồm 6 cống kiểm soát triều lớn Bến Nghé, Tân Thuận, Phú Xuân, Mương Chuối, Cây Khô, Phú Định, cùng 2 cống nhỏ Cầu Kinh và Bà Bướm. Song song đó là tuyến đê bao, kè ven sông Sài Gòn dài khoảng 7,8 km và các công trình tiêu thoát nước gắn với hệ thống điều khiển, giám sát SCADA. Nói cách khác, đây là “bộ xương sống” mới của hệ thống thoát nước thành phố trong bối cảnh biến đổi khí hậu.
Cơ chế vận hành được thiết kế khá rõ ràng: khi triều cường dâng cao, các cửa van siêu lớn sẽ đóng lại để ngăn nước sông tràn vào kênh rạch nội đô; khi mưa lớn trùng thời điểm triều dâng, các trạm bơm công suất lớn sẽ bơm cưỡng bức nước mưa ra sông. Một phát biểu đáng chú ý là: “Công trình khi được đưa vào vận hành toàn bộ quy mô chuẩn có thể kiểm soát ngập do triều cường cho khu vực rộng khoảng 570 km², trực tiếp bảo vệ và hỗ trợ cải thiện sinh hoạt cho khoảng gần 7 triệu người”. Nếu vận hành đúng thiết kế, đây sẽ là nền tảng để thành phố chuyển từ tư duy “chống ngập từng điểm” sang quản lý tổng thể ngập lụt triều cường.
Vì sao phải gấp rút hoàn thành: áp lực triều cường, mưa lớn và pháp lý
Bối cảnh khiến dự án chống ngập TP.HCM phải chạy nước rút không chỉ là tiến độ trên giấy, mà là thực tế ngập lụt triều cường ngày càng nghiêm trọng. Những ngày gần đây, thành phố liên tục chứng kiến cảnh mưa lớn vượt tần suất thiết kế của cống nội đô, kết hợp triều cường dâng cao ngăn dòng chảy thoát ra sông, biến nhiều tuyến đường ven kênh rạch thành “sông tạm thời”. Báo cáo chuyên môn cho thấy mực triều tại các trạm Phú An và Nhà Bè liên tục lập kỷ lục mới khi vượt ngưỡng 1,8 m, báo hiệu rủi ro ngập lụt triều cường sẽ không dừng lại ở mức hiện tại.
Chính vì vậy, tại một phiên họp gần đây của cơ quan chỉ đạo phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực của thành phố, lãnh đạo đã yêu cầu phải hoàn thành dứt điểm việc tháo gỡ khó khăn, vướng mắc pháp lý cho dự án trong năm 2026. Nói thẳng, nếu không giải quyết nhanh các nút thắt pháp lý, hệ thống hạ tầng chống lũ trị giá gần 10.000 tỷ này sẽ tiếp tục nằm trên giấy, trong khi người dân vẫn lội nước mỗi mùa triều cường. Nhận định của một chuyên gia nước và biến đổi khí hậu rằng đây là “thuốc chữa ngập được kỳ vọng nhất” không phải lời khen xã giao, mà là lời nhắc rằng trì hoãn thêm đồng nghĩa chấp nhận thiệt hại ngày càng lớn.
Những nút thắt cuối cùng: từ vận hành thử đến rủi ro kỳ vọng quá mức
Dù đã đạt 95% khối lượng, dự án vẫn còn một chặng đường quan trọng: vận hành thử, hiệu chỉnh thiết bị và nghiệm thu toàn hệ thống. Các nhà thầu đang tập trung lắp đặt, kết nối, hiệu chỉnh hệ thống thiết bị, chuẩn bị cho quá trình vận hành thử và bàn giao. Một số cống như Phú Định đã đạt khoảng 93% khối lượng và dự kiến vận hành thử vào tháng 11, với cam kết bàn giao toàn bộ dự án hoàn chỉnh vào tháng 11 để sẵn sàng vận hành từ đầu năm 2027. Tuy nhiên, trước khi toàn bộ công trình chính thức vận hành, người dân ở các khu vực thấp vẫn có thể tiếp tục chịu cảnh ngập khi mưa lớn hoặc triều cường.
Điều đáng lo là tâm lý “có cống là hết ngập”, trong khi hệ thống này chỉ là một phần của bức tranh lớn hơn về quy hoạch thoát nước, kiểm soát xây dựng và thích ứng với biến đổi khí hậu. Nếu các tuyến cống nội đô, hệ thống thoát nước thành phố và dự án cải thiện thoát nước lưu vực Tây Sài Gòn không được triển khai đồng bộ, hiệu quả của siêu dự án sẽ bị giảm đáng kể. Nói cách khác, đây là hạ tầng chống lũ quan trọng nhất hiện nay của thành phố, nhưng không phải cây đũa thần. Kỳ vọng quá mức mà không đi kèm bảo trì, quản lý đô thị và ý thức người dân sẽ sớm biến một công trình nghìn tỷ thành “bức tường đẹp nhưng vô dụng”.
Sau 570 km² được bảo vệ: thành phố có sẵn sàng cho giai đoạn 2?
Khi toàn bộ hệ thống được vận hành đồng bộ, mục tiêu là kiểm soát nước triều dâng từ sông, kênh rạch và hỗ trợ tiêu thoát nước mưa trong phạm vi khoảng 570 km², thuộc khu vực bờ hữu sông Sài Gòn và trung tâm thành phố. Điều này sẽ trực tiếp cải thiện hạ tầng giao thông, nâng cao chất lượng đời sống và an sinh xã hội cho gần 7 triệu người sống ven sông và trong khu vực trung tâm. Nhưng nếu dừng lại ở giai đoạn 1, thành phố sẽ bỏ lỡ cơ hội xây dựng một hệ sinh thái hạ tầng chống lũ dài hạn, thích ứng với biến đổi khí hậu.
Lãnh đạo thành phố đã yêu cầu tiếp tục rà soát để triển khai giai đoạn 2, khép kín tuyến đê bao ven sông Sài Gòn, mở rộng kè bờ và bổ sung các cống kiểm soát triều còn lại theo đúng quy hoạch. Định hướng mới là chuyển từ “chống ngập đơn thuần” sang “sống chung và thuận theo tự nhiên”, kết hợp không gian mở, hành lang xanh và đầm thoát nước sinh thái liên kết toàn vùng. Kết luận hợp lý nhất lúc này là: nếu siêu dự án chống ngập 10.000 tỷ được vận hành đúng hẹn, bảo trì nghiêm túc và gắn với giai đoạn 2, TP.HCM có cơ hội biến bài toán ngập lụt triều cường từ “cơn ác mộng thường niên” thành một rủi ro có thể kiểm soát, thay vì tiếp tục bị động chạy theo mỗi khi mưa lớn và triều cường cùng xuất hiện.
