Cơ chế pháp lý đặc thù APEC: Vì sao cần và bản chất là gì?
Cơ chế pháp lý APEC 2027 là tập hợp các quy định, chính sách đặc thù do Quốc hội ban hành nhằm tháo gỡ vướng mắc pháp lý cho những dự án hạ tầng cấp bách phục vụ Hội nghị Cấp cao APEC tại Phú Quốc, nhưng vẫn bảo đảm quản lý dự án chặt chẽ, trách nhiệm giải trình rõ ràng và không hợp thức hóa sai phạm. Theo Tờ trình số 437/TTr-CP ngày 24/7/2026, Chính phủ đề xuất một Nghị quyết để tạo cơ sở pháp lý xử lý các vướng mắc phát sinh trong quá trình triển khai các dự án cấp bách phục vụ Hội nghị Cấp cao APEC. Điều quan trọng là cơ chế này không phải “giấy thông hành” cho mọi sai sót, mà là hành lang pháp lý có điều kiện, chỉ áp dụng cho các dự án Phú Quốc đã được Thủ tướng phê duyệt và triển khai trong giai đoạn từ tháng 3/2025 đến ngày 18/5/2026.
Tiến độ gấp, thủ tục dài: Thực trạng dự án Phú Quốc và nhu cầu tháo gỡ vướng mắc
Các dự án Phú Quốc phục vụ APEC đang chịu sức ép tiến độ lẫn áp lực pháp lý. Từ tháng 5/2025, Thủ tướng đã giao nhiệm vụ chuẩn bị các điều kiện tổ chức APEC, yêu cầu triển khai nhanh hạ tầng tại Phú Quốc. Trong khi đó, nếu tuân thủ đầy đủ quy trình về đầu tư, quy hoạch, đất đai, xây dựng, môi trường, thời gian chỉ để hoàn tất thủ tục khởi công có thể kéo dài từ 18 đến 36 tháng. Đây là con số cho thấy khoảng cách lớn giữa yêu cầu thời gian thực tế và khuôn khổ thủ tục hiện hành. Không ít dự án đã phải “vừa chạy vừa xếp hàng”, thi công khi chưa xong thủ tục về quy hoạch, đất đai, khoáng sản, xây dựng, môi trường, dẫn đến bế tắc ở khâu nghiệm thu, thanh toán, quyết toán khối lượng đã thực hiện. Nếu không có cơ chế đặc thù, nhiều công trình sẽ khó hoàn thành trước khi Hội nghị diễn ra.
Đặc thù nhưng không ngoại lệ cho sai phạm: Cách thiết kế cơ chế
Điểm then chốt của cơ chế pháp lý APEC 2027 là “nới” thủ tục nhưng không “nới” kỷ luật. Chính phủ nhấn mạnh nguyên tắc chỉ xử lý các dự án phục vụ APEC đã triển khai trong khoảng thời gian xác định, không hợp pháp hóa sai phạm có tính chất vụ lợi, không để phát sinh sai phạm mới và không loại trừ trách nhiệm của tổ chức, cá nhân vụ lợi. Đồng thời, dự thảo quy định rõ phạm vi và điều kiện áp dụng: chỉ các công trình tại Phú Quốc triển khai từ tháng 3/2025 đến ngày 18/5/2026; các dự án thuộc danh mục thanh toán cho dự án BT Trung tâm Hội nghị Cấp cao APEC; và các dự án khai thác khoáng sản phục vụ trực tiếp xây dựng công trình, theo Quyết định số 948/QĐ-TTg. Nói cách khác, “đặc thù” ở đây là xử lý tình huống bất thường đã xảy ra, không phải tấm vé mở rộng cho mọi dự án tương lai.
Phân quyền và kiểm soát: Ai chịu trách nhiệm trong quản lý dự án?
Cơ chế đặc thù sẽ thất bại nếu không đi kèm cấu trúc quản lý dự án rõ người, rõ việc. Dự thảo giao UBND tỉnh An Giang quyết định áp dụng cơ chế đặc thù với từng dự án cụ thể, phù hợp tinh thần phân cấp “địa phương quyết, địa phương làm và địa phương chịu trách nhiệm” mà Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn nhấn mạnh. Các đại biểu Quốc hội yêu cầu cơ chế phải gắn với kiểm soát quyền lực, công khai, minh bạch, không tạo tiền lệ trong quản lý đầu tư công. Bên cạnh đó, trách nhiệm của HĐND tỉnh, UBND tỉnh, Chính phủ, các bộ ngành, Kiểm toán Nhà nước và các chủ đầu tư, nhà đầu tư, nhà thầu được quy định cụ thể. Kiểm toán Nhà nước sẽ kiểm toán báo cáo quyết toán trước khi UBND tỉnh phê duyệt quyết toán dự án. Đây là “hàng rào hậu kiểm” quan trọng để bảo đảm mọi ưu tiên về thủ tục không biến thành kẽ hở cho lợi ích nhóm.
Cân bằng giữa tốc độ và kỷ luật: Bài kiểm tra niềm tin vào thể chế
APEC là sự kiện đối ngoại đặc biệt quan trọng, quỹ thời gian chuẩn bị công trình không còn nhiều, nên cơ chế pháp lý APEC 2027 là bước đi bắt buộc nếu muốn tháo gỡ vướng mắc thủ tục và bảo đảm tiến độ. Tuy nhiên, việc Quốc hội ban hành Nghị quyết đặc thù không nên bị hiểu là tín hiệu “nới lỏng quản lý”, mà là cách thừa nhận hệ thống thủ tục hiện hành chưa đủ linh hoạt cho các nhiệm vụ cấp bách. Dự thảo đã được yêu cầu tiếp tục rà soát, làm rõ cơ sở chính trị, pháp lý, thực tiễn của từng cơ chế, xác định chặt chẽ phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng và công khai tiêu chí lựa chọn dự án. Theo đề xuất, Nghị quyết có hiệu lực 5 năm và các dự án đã áp dụng cơ chế đặc thù sẽ tiếp tục thực hiện đến khi hoàn thành. Vấn đề còn lại không nằm ở chữ “đặc thù”, mà ở việc hệ thống có đủ kỷ luật để biến nó thành ngoại lệ có kiểm soát, thay vì tiền lệ khó lùi.
