Cơ chế đặc thù APEC là gì và vì sao Quốc hội phải vào cuộc gấp?
Cơ chế đặc thù APEC 2027 là tập hợp các chính sách, thủ tục và cách thức tổ chức thực hiện riêng, được Quốc hội ban hành bằng một nghị quyết chuyên biệt để tháo gỡ vướng mắc pháp lý và thủ tục cho các dự án phục vụ Hội nghị cấp cao APEC tại Phú Quốc, đồng thời vẫn giữ kỷ luật pháp luật và kiểm soát trách nhiệm cán bộ. Chiều 7/8, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, Quốc hội đã thảo luận tại hội trường về dự thảo Nghị quyết quy định cơ chế, chính sách đặc thù để tháo gỡ khó khăn cho các dự án, công trình phục vụ Hội nghị cấp cao APEC tại Đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang. Hầu hết ý kiến đại biểu thống nhất sự cần thiết ban hành Nghị quyết Quốc hội, coi đây là điều kiện tiên quyết để bảo đảm tiến độ một sự kiện đối ngoại đặc biệt quan trọng của đất nước.
Áp lực tiến độ và yêu cầu “vừa làm vừa hoàn thiện thủ tục”
Áp lực lớn nhất đẩy Quốc hội đến đồng thuận về cơ chế đặc thù APEC 2027 chính là thời gian chuẩn bị ngắn trong khi khối lượng dự án tại Phú Quốc rất lớn. Các đại biểu chỉ ra, nếu tất cả thủ tục vẫn phải tuần tự như dự án thông thường, từ mua sắm thiết bị đến phê duyệt hạ tầng, thì khó có thể bảo đảm tiến độ. Điều khác biệt của cơ chế đặc thù APEC 2027 là chấp nhận cho phép một số hạng mục được tổ chức thi công trước khi hoàn thiện toàn bộ thủ tục, tức vừa làm vừa hoàn thiện hồ sơ, thi công song song thủ tục pháp lý. Đây là lựa chọn mạo hiểm nhưng gần như không thể tránh, bởi nếu giữ cách làm cũ, nguy cơ chậm trễ tổ chức Hội nghị cấp cao là rất rõ. Câu hỏi không còn là có tăng tốc hay không, mà là tăng tốc trong khuôn khổ nào.
Ranh giới bảo vệ cán bộ và nỗi sợ “làm thì vướng, không làm thì chậm”
Đồng thuận về cơ chế đặc thù không đồng nghĩa chấp nhận “thả nổi” trách nhiệm. Nhiều đại biểu thẳng thắn chỉ ra tâm lý sợ sai, sợ thanh tra, điều tra khiến cán bộ dễ co cụm, đùn đẩy, chỉ dám ký khi đủ đầy văn bản. Khi các dự án APEC 2027 phải thi công song song với việc hoàn thiện thủ tục, cán bộ dễ rơi vào trạng thái “làm thì sợ vướng pháp luật, không làm thì chậm tiến độ” và bị đánh giá yếu kém. Vì vậy, các ý kiến yêu cầu Nghị quyết phải vạch rõ ranh giới bảo vệ cán bộ dám làm vì lợi ích chung với hành vi cố ý vi phạm, trục lợi. Một câu nói đáng trích dẫn là: “Ranh giới rất mong manh”, cho thấy nếu quy định quá chung, cán bộ không yên tâm; nếu quá rộng, cơ chế đặc thù có thể bị lợi dụng để hợp thức hóa sai phạm.
Cơ chế đặc thù phải đi kèm trách nhiệm cá nhân và kiểm soát trục lợi
Điểm then chốt trong Nghị quyết Quốc hội là cơ chế đặc thù APEC 2027 phải song hành với trách nhiệm đặc biệt. Dự thảo nêu rõ nguyên tắc không hợp pháp hóa sai phạm có tính chất vụ lợi, không loại trừ trách nhiệm tập thể, cá nhân khi có hành vi lợi dụng Nghị quyết để tham nhũng, tiêu cực, gây thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước. Đồng thời, nhiều đại biểu đề nghị cá thể hóa trách nhiệm người đứng đầu và các bộ, ngành trong bảo đảm tiến độ, chất lượng, an toàn công trình. Cơ chế đặc thù vì thế không phải là tấm “bùa miễn trách nhiệm”, mà là một hợp đồng kỷ luật mới: Nhà nước tháo gỡ vướng mắc và bảo vệ người dám làm, đổi lại cán bộ chấp nhận bị giám sát chặt hơn, chịu trách nhiệm rõ hơn với từng quyết định. Nếu không giữ được kỷ luật này, các dự án Phú Quốc rất dễ rơi vào vòng xoáy trục lợi như những bài học cũ.
Bước tiếp theo: Nghị quyết chỉ hữu ích nếu được triển khai nhất quán
Sau thảo luận tại hội trường, Phó Chủ tịch Quốc hội đã giao Tổng Thư ký Quốc hội và các cơ quan thẩm tra khẩn trương tổng hợp đầy đủ ý kiến đại biểu, gửi Chính phủ và cơ quan soạn thảo nghiên cứu, tiếp thu, giải trình để hoàn thiện dự thảo Nghị quyết. Chính phủ được yêu cầu phối hợp chặt với Ủy ban Kinh tế và Tài chính, báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội trước khi trình Quốc hội xem xét, thông qua vào cuối kỳ họp này. Song song, cần làm rõ thời điểm hiệu lực, hết hiệu lực và cơ chế chuyển tiếp cho các thủ tục đang dở dang. Điểm mấu chốt là thực thi: nếu các bộ, địa phương tiếp tục “ngại chịu trách nhiệm”, cơ chế đặc thù sẽ chỉ nằm trên giấy. Ngược lại, nếu kỷ luật trách nhiệm được giữ vững, Nghị quyết có thể trở thành mẫu hình cho cách tháo gỡ vướng mắc các dự án trọng điểm trong tương lai, chứ không chỉ riêng các dự án APEC 2027 tại Phú Quốc.
