Cơ chế đặc thù APEC 2027: bước ngoặt pháp lý cho Phú Quốc đặc khu
Cơ chế đặc thù APEC 2027 là nghị quyết Quốc hội đang được Chính phủ đề xuất nhằm cho phép các dự án hạ tầng phục vụ Hội nghị cấp cao APEC tại Đặc khu Phú Quốc tiếp tục thi công trong khi hoàn thiện thủ tục pháp lý, vừa tháo gỡ vướng mắc dự án, vừa bảo đảm tiến độ xây dựng hạ tầng phục vụ sự kiện đối ngoại quan trọng của quốc gia. Tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất của Quốc hội khóa XVI sáng 3/8, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn, thừa ủy quyền Thủ tướng, đã trình bày tờ trình tóm tắt dự thảo nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù cho các công trình APEC tại Phú Quốc, tỉnh An Giang. Việc lựa chọn con đường pháp lý “đi tắt” này cho thấy Nhà nước đặt ưu tiên rất rõ: tiến độ APEC phải được bảo toàn, nhưng không đánh đổi bằng việc hợp pháp hóa sai phạm hay buông lỏng trách nhiệm. Nói cách khác, đây là nỗ lực vừa thực tế vừa thận trọng để xử lý tình trạng “thi công trước, giấy tờ sau” đã tồn tại trên đại công trường Phú Quốc.
Vì sao Phú Quốc phải cần cơ chế đi trước thủ tục?
Đằng sau cơ chế đặc thù là một thực tế không mấy đẹp đẽ: hàng loạt dự án hạ tầng phục vụ APEC tại Phú Quốc đã phải triển khai trong trạng thái “vừa chạy vừa xếp hàng” về thủ tục, vì khung thời gian chuẩn bị quá gấp. Theo tờ trình số 437/TTr-CP ngày 24/7/2026, nhiều dự án đã được thi công trước khi hoàn tất các thủ tục về quy hoạch, đầu tư, đất đai, khoáng sản, xây dựng và môi trường, tạo ra các nút thắt pháp lý không thể giải quyết bằng quy trình thông thường. Nếu tiếp tục yêu cầu “xong hết giấy tờ mới được làm”, khả năng các công trình không thể hoàn thành trước thời điểm diễn ra Hội nghị cấp cao APEC là rất rõ ràng. Bộ Chính trị và Ban Bí thư đã nhiều lần nhấn mạnh APEC là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng, nên Chính phủ buộc phải đề xuất cơ chế đặc thù APEC 2027 như một giải pháp pháp lý khẩn cấp để tháo gỡ vướng mắc dự án, tạo hành lang cho tiến độ xây dựng hạ tầng nhưng vẫn giữ nguyên nguyên tắc: không hợp pháp hóa sai phạm, không loại trừ trách nhiệm vụ lợi.
Những lối rẽ pháp lý được mở cho tiến độ xây dựng hạ tầng
Dự thảo nghị quyết tập trung vào các dự án đã thi công trong khoảng từ tháng 3/2025 đến trước ngày 18/5/2026, thuộc danh mục Thủ tướng phê duyệt tại Quyết định 948/QĐ-TTg ngày 17/5/2025, cùng các hạng mục đối ứng của dự án BT Trung tâm tổ chức hội nghị APEC và các dự án có hoạt động khai thác khoáng sản phục vụ thi công. Theo Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn, cơ chế đặc thù có 5 nhóm giải pháp, trong đó điểm mấu chốt là cho phép các công trình tiếp tục thi công trong thời gian hoàn thiện thủ tục, thay vì phải dừng lại chờ hồ sơ. Một nhượng bộ quan trọng khác là cho phép chất thải xây dựng được đổ tạm thời tại các vị trí do cơ quan có thẩm quyền lựa chọn, có giám sát chặt chẽ và yêu cầu hoàn trả mặt bằng sau khi công trình kết thúc. Các dự án đã thi công trước nhưng hiện đã hoàn tất thủ tục sẽ được ghi nhận kết quả thực hiện. Nói thẳng, cơ chế này là sự thừa nhận tình huống “làm trước, hợp thức sau”, song được đặt trong khung kiểm soát chặt chẽ để giảm thiểu rủi ro về chất lượng, thất thoát và trục lợi chính sách.
Nguy cơ và ranh giới đỏ: nhanh nhưng không buông lỏng kỷ cương
Cho thi công khi chưa xong thủ tục là quyết định không thể không gây lo ngại. Nguy cơ lớn nhất là tiền lệ “cứ làm trước rồi xin cơ chế đặc thù” sẽ lây sang các lĩnh vực khác, làm suy yếu kỷ cương pháp luật về đầu tư, đất đai, xây dựng. Tuy nhiên, tờ trình của Chính phủ đặt ra những ranh giới đỏ khá rõ: nghị quyết chỉ áp dụng cho giai đoạn thi công từ 3/2025 đến trước 18/5/2026 và cho các dự án gắn trực tiếp với APEC tại Phú Quốc. "Nghị quyết nhằm tạo cơ sở pháp lý xử lý vướng mắc phát sinh, nhưng không hợp pháp hóa các sai phạm có tính chất vụ lợi, không loại trừ trách nhiệm đối với tổ chức, cá nhân có hành vi vụ lợi". Điểm tích cực là cơ chế đặc thù đi kèm yêu cầu kiểm soát chất lượng, an toàn công trình và phòng chống thất thoát, trục lợi. Song câu hỏi còn lại là năng lực thực thi: nếu khâu giám sát không đủ mạnh, mọi hàng rào pháp lý sẽ chỉ nằm trên giấy. Vì vậy, đánh giá này không nên dừng ở việc có nghị quyết hay không, mà phải đi tiếp đến việc ai sẽ chịu trách nhiệm trực tiếp về kiểm tra, nghiệm thu và xử lý sai phạm khi tiến độ bị ưu tiên.
Tác động dài hạn: phép thử cho chính sách đặc thù trong đầu tư công
Theo dự thảo, nghị quyết cơ chế đặc thù APEC 2027 sẽ có hiệu lực trong 5 năm; các dự án đã áp dụng cơ chế này được tiếp tục thực hiện đến khi hoàn thành. Điều đó cho thấy đây không phải “giải pháp một lần”, mà là khuôn khổ pháp lý dài hơi cho cả vòng đời công trình. Chiều cùng ngày, dự thảo sẽ được thảo luận tại các Tổ của Quốc hội, trước khi tiến tới các bước xem xét, thông qua theo quy trình lập pháp. Về bản chất, Phú Quốc đặc khu đang trở thành phòng thí nghiệm cho cách Nhà nước xử lý những dự án cấp bách bị chậm về thủ tục nhưng không thể chậm về tiến độ. Nếu cơ chế đặc thù giúp tháo gỡ vướng mắc dự án mà vẫn giữ được kỷ luật pháp lý, đây có thể là mô hình tham chiếu cho các chương trình hạ tầng trọng điểm sau này. Ngược lại, nếu để xảy ra thất thoát hoặc bị lợi dụng, bài học Phú Quốc sẽ là lời cảnh báo rằng mọi “đường tắt” pháp lý đều phải đi kèm giám sát mạnh, minh bạch cao và trách nhiệm cá nhân rõ ràng.
