Thiếu sách giáo khoa ở Hải Phòng: một cuộc khủng hoảng bị xem nhẹ
Thiếu sách giáo khoa Hải Phòng là tình trạng hơn một nửa số trường phổ thông trên địa bàn phải bắt đầu sách giáo khoa năm học mới trong cảnh không đủ sách cho học sinh, phụ huynh buộc phô tô, học qua PDF, trong khi ngoài thị trường xuất hiện hiện tượng gom sách và bán với giá sách giáo khoa cao để trục lợi, làm lung lay quyền tiếp cận giáo dục cơ bản của hàng chục nghìn gia đình. Ba tuần sau lễ khai giảng năm học mới, 367/671 trường tiểu học, THCS, THPT vẫn thiếu sách giáo khoa, tương đương 54,7% tổng số trường. Đằng sau những con số tưởng chừng nhỏ bé về tỷ lệ thiếu sách là cả một hệ thống phát hành sách giáo khoa bộc lộ điểm yếu: khâu dự báo nhu cầu, đăng ký mua qua trường và kiểm soát phát hành sách giáo khoa ngoài thị trường đều vận hành thiếu đồng bộ.
Những lớp học không sách: học sinh và phụ huynh gánh hết hậu quả
Điều đáng lo nhất không phải là tỷ lệ thiếu chỉ 0,75% trên tổng nhu cầu 11,4 triệu bản sách giáo khoa, mà là cách phần thiếu đó rơi đúng vào từng học sinh cụ thể. 145.461 học sinh thiếu ít nhất một cuốn sách, với tổng cộng 438.208 cuốn chưa có mặt tại trường. Con gái anh N.V.N ở Trường THPT Lê Chân phải học bằng sách điện tử chiếu trên lớp, về nhà thì làm bài tập qua file PDF trên điện thoại. Con trai anh học tại Trường THCS Chu Văn An thì mỗi tuần cha mẹ phải đi phô tô sách để theo kịp tiến độ dạy học. Câu chuyện của chị L.T.T có con học lớp 7 được phát sách giáo khoa đến ba lần mà vẫn chưa đủ, phải tự phô tô thêm sách Toán và sách bài tập chỉ là một lát cắt trong áp lực chung của phụ huynh Hải Phòng. Đây không còn là giải pháp tạm thời, mà đang trở thành "cơ chế sinh tồn" bất đắc dĩ trong một hệ thống cung ứng sách giáo khoa bị trục trặc.
Khi "vùng đất học" và trường chuyên cũng thiếu sách: lỗ hổng hệ thống không thể ngụy biện
Khi một xã được mệnh danh là "vùng đất học" như Vĩnh Bảo mà vẫn thiếu hàng nghìn cuốn sách giáo khoa, rõ ràng không thể chỉ đổ lỗi cho phụ huynh chưa đăng ký mua sách đúng quy trình. Tại THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm, Tiểu học Vĩnh Bảo và Tiểu học Tam Đa, có tới 1.283 học sinh – tương đương 29,9% – thiếu tổng cộng 7.395 cuốn sách, trong đó thiếu nhiều đầu sách cốt lõi như Toán, Ngữ văn, Tiếng Anh tập 1 ở hầu hết các khối. Nghiêm trọng hơn, Trường THPT chuyên Trần Phú – lá cờ đầu của giáo dục Hải Phòng – đang thiếu hơn 3.100 cuốn sách giáo khoa các loại, với 861 học sinh chưa đủ một bộ sách hoàn chỉnh. Khi trường chuyên phải phô tô bài học đầu năm để kịp chương trình, chúng ta phải thừa nhận: phát hành sách giáo khoa đã thất bại trong việc bảo vệ ngay cả những nơi được ưu tiên nguồn lực nhất.
Giá sách giáo khoa cao, đầu nậu gom hàng: từ thiếu sách đến méo mó thị trường
Một hệ quả khó chấp nhận của thiếu sách giáo khoa Hải Phòng là thị trường sách bị méo mó bởi hành vi trục lợi. Cơ quan quản lý đã thừa nhận có tình trạng gom sách giáo khoa để bán với giá cao hơn, lợi dụng tâm lý sốt ruột và lo lắng của phụ huynh. Khi phát hành sách giáo khoa không bám sát nhu cầu thực tế, khoảng trống cung ứng sẽ lập tức bị những người gom hàng lấp đầy, đẩy giá sách giáo khoa cao hơn mức bình thường mà không cần niêm yết công khai. Trong khi đó, phụ huynh phải chi thêm cho việc phô tô, in ấn, mua sách lẻ ngoài thị trường, khiến chi phí cho sách giáo khoa năm học mới trở thành gánh nặng vô hình. Việc khuyến khích dùng SGK điện tử dạng PDF hay mượn sách từ thư viện trường chỉ là giải pháp chữa cháy, không xử lý được gốc rễ là sự mất cân bằng giữa nguồn cung chính thức và kênh mua bán tự phát.
Không thể để phụ huynh "tự bơi": cần minh bạch trách nhiệm và cải tổ quy trình
Việc nhà xuất bản tiếp tục in bổ sung hàng trăm nghìn bản sách và dự kiến hoàn tất cung ứng thiếu hụt trong vài ngày tới là tín hiệu tích cực, nhưng không đủ để xóa đi câu hỏi về trách nhiệm. Bộ quản lý đã báo cáo tỷ lệ sách đã phát hành đạt gần 99,69% nhu cầu, số thiếu chỉ khoảng 0,31%, song những con số đẹp không thay thế được trải nghiệm chật vật của phụ huynh đi phô tô sách, học sinh phải xoay xở với SGK điện tử. Cần một cuộc rà soát độc lập toàn bộ quy trình từ đăng ký mua, in ấn, phân phối đến phát hành sách giáo khoa, cùng với chế tài rõ ràng cho hành vi gom sách trục lợi. Nếu không, năm nào cũng sẽ có một bộ phận học sinh phải mở đầu năm học mới bằng những tờ giấy A4 phô tô mờ nhòe, còn khẩu hiệu "không để học sinh nào bỏ lại phía sau" sẽ chỉ dừng lại ở khẩu hiệu.
