Thiếu sách giáo khoa ba tuần sau khai giảng: sự cố không thể coi là “trục trặc kỹ thuật”
Tình trạng thiếu sách giáo khoa tại 367 trường học các cấp ở Hải Phòng ba tuần sau khai giảng năm học mới 2026-2027 là một sự đứt gãy nghiêm trọng trong chuỗi bảo đảm điều kiện học tập tối thiểu cho học sinh, buộc phụ huynh, nhà trường và chính quyền cơ sở phải xoay xở bằng nhiều giải pháp tạm bợ để không làm gián đoạn việc dạy và học.
Theo rà soát của Sở GD&ĐT, tính đến 25/9 có 367 trên 671 Hải Phòng trường học tiểu học, THCS, THPT thiếu sách giáo khoa, tương đương 54,7% số trường trên địa bàn. Tổng cộng 145.461 học sinh thiếu ít nhất một cuốn sách, và toàn thành phố thiếu 438.208 cuốn sách giáo khoa. Với quy mô như vậy, thiếu sách giáo khoa không còn là chuyện “giao hàng chậm” mà là lỗi hệ thống. Nó phơi bày một thực tế: dù năm học mới 2026-2027 đã được ấn định từ rất lâu, khâu dự báo nhu cầu, ký hợp đồng và phân phối sách vẫn không theo kịp. Trong giáo dục phổ thông, sách giáo khoa là “hạ tầng mềm” tối thiểu; để học sinh khai giảng rồi vẫn không có sách là điều khó có thể chấp nhận.
Phụ huynh quay cuồng với photocopy sách học, học sinh chịu thiệt đủ đường
Đằng sau các con số thiếu sách giáo khoa là cảnh phụ huynh chen chúc ở hàng photocopy sách học, là những tập giấy trắng đen thay cho bộ sách mới mà lẽ ra con họ phải có. Anh N.V.N ở phường Gia Viên kể, con gái lớp 11 Trường THPT Lê Chân học trên lớp bằng sách điện tử giáo viên trình chiếu, về nhà làm bài qua file PDF trên điện thoại; còn con trai lớp 8 Trường THCS Chu Văn An thì phụ huynh phải photocopy sách theo tuần để kịp theo bài giảng. Đây không phải là lựa chọn, mà là biện pháp bất đắc dĩ.
Một phụ huynh khác, chị L.T.T có con học lớp 7, đã ba lần nhận sách rải rác nhưng đến cuối tháng 9 vẫn thiếu Toán kỳ 1 và nhiều sách bài tập, buộc phải tiếp tục photocopy. Thiếu sách khiến việc học trở nên manh mún: học sinh khó ghi chép hệ thống, không có chỗ làm bài trực tiếp, còn việc dùng điện thoại để học bài tiềm ẩn nguy cơ xao nhãng. Chi phí giáo dục gia đình cũng tăng lên vì in ấn lặp đi lặp lại, chưa kể thời gian, công sức. Khi một năm học mới khởi động bằng việc chạy đi phô tô từng chương, thông điệp mà học sinh nhận được không phải là sự trân trọng tri thức, mà là cảm giác tạm bợ, chắp vá.
Nhà trường chạy giải pháp cấp bách: sáng tạo, nhưng không thể kéo dài
Trong bối cảnh thiếu sách giáo khoa trên diện rộng, các trường ở Hải Phòng buộc phải “chữa cháy”. Ở Vĩnh Bảo, nơi được xem là vùng đất học, đến ngày 29/9 vẫn còn 1.283 học sinh (29,9%) tại THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm, Tiểu học Vĩnh Bảo và Tiểu học Tam Đa thiếu tổng cộng 7.395 cuốn sách, trong đó nhiều đầu sách cốt lõi như Toán, Ngữ văn, Tiếng Anh tập 1. Chính quyền địa phương phải kết hợp sách giáo khoa điện tử và photocopy, đồng thời tổ chức cho học sinh học chung sách theo nhóm 3-5 em một cuốn.
Tại một số trường tiểu học và THCS khác, ban giám hiệu yêu cầu giáo viên phân bổ sách đều cho các lớp, ưu tiên đủ sách để học nhóm, phụ huynh tiếp tục photocopy bài học hằng tuần để bám sát chương trình. Nhiều lớp học dựa vào việc trình chiếu bài giảng lên màn hình, học sinh dõi mắt theo thay vì mở sách của riêng mình. Có thể ghi nhận sự linh hoạt và trách nhiệm của giáo viên, nhưng các giải pháp này chỉ phù hợp trong thời gian rất ngắn. Học chung sách làm giảm khả năng tự học; học trên màn hình và giấy photocopy khiến việc ôn tập, bảo quản kiến thức lâu dài trở nên khó khăn. Cứ kéo dài tình trạng đó, chất lượng dạy – học chắc chắn bị bào mòn.
Lỗi hệ thống trong cung ứng sách: từ dự báo đến phân phối đều “hụt hơi”
Điều đáng nói là thiếu sách giáo khoa không diễn ra ở vài điểm lẻ tẻ, mà lan rộng gần như toàn hệ thống: 367 trường thiếu sách trên tổng 671 trường, với 145.461 học sinh bị ảnh hưởng và hơn 438.000 cuốn sách còn thiếu. Liên tiếp ba tuần đầu năm học mới 2026-2027, sách được bổ sung nhiều đợt nhưng tình trạng thiếu vẫn phổ biến. Điều này cho thấy chuỗi từ đặt hàng, in ấn đến phân phối đã không lường được nhu cầu thực tế, hoặc có độ trễ lớn trong việc điều chỉnh. Ở một đầu khác của phổ, Trường THPT Kinh Môn – nơi chủ động đăng ký mua sách từ mùa hè – đã có đủ 100% sách giáo khoa khối 10, chỉ còn thiếu một số đầu sách tự chọn cho khối 11 và 12 và đang chờ bổ sung.
Sự đối lập này cho thấy trách nhiệm không chỉ nằm ở đơn vị phát hành, mà cả ở khâu lập kế hoạch nhu cầu của từng trường và điều phối của cơ quan quản lý. Một số nơi chủ động thì đủ sách trọng tâm, số còn lại chờ cấp trên rồi rơi vào cảnh thiếu trầm trọng. Khi hơn một nửa số trường trên địa bàn cùng thiếu sách giáo khoa, đó không còn là rủi ro cục bộ mà là lỗi thiết kế trong hệ thống cung ứng và quản trị dữ liệu: quy trình đặt sách chưa dựa trên số liệu học sinh cập nhật, cơ chế phân bổ thiếu ưu tiên cho vùng đông học sinh hoặc vùng khó khăn, và phản ứng điều chỉnh quá chậm so với tốc độ của năm học mới.
Không thể để năm sau lặp lại: cần một cam kết mới cho sách giáo khoa
Từ câu chuyện thiếu sách giáo khoa ở Hải Phòng, có thể rút ra một kết luận rõ ràng: nếu coi sách giáo khoa là điều kiện tối thiểu của quyền được học, thì mọi sự chậm trễ trong cung ứng đều là sự xâm phạm quyền đó. Không thể chấp nhận việc năm học mới 2026-2027 đã qua ba tuần mà học sinh vẫn cầm trên tay những bản photocopy sách học, học theo màn chiếu thay vì bộ sách chuẩn. Cũng không thể chấp nhận việc hơn 438.000 cuốn sách bị thiếu mà không kèm theo một lộ trình khắc phục cụ thể từng ngày, từng trường.
Trong ngắn hạn, ngành giáo dục địa phương cần công bố công khai tiến độ bổ sung sách cho từng cụm trường, ưu tiên các khối đầu cấp và các môn cốt lõi. Về dài hạn, hệ thống dự báo và đặt sách phải được số hóa, dựa trên dữ liệu sĩ số thực tế, có cơ chế “phanh an toàn” để không trường nào bước vào năm học mới trong cảnh thiếu sách giáo khoa. Các trường như THPT Kinh Môn, đã chủ động từ mùa hè và gần như không thiếu sách trọng điểm, cho thấy bài học quan trọng: khi quyền lợi của học sinh được đặt lên trước sự tiện tay trong quản lý, thì câu chuyện “thiếu sách ba tuần sau khai giảng” không có lý do gì để tái diễn.
