Tín dụng xanh: Định nghĩa, thực trạng và thông điệp chính
Tín dụng xanh Việt Nam là các khoản cho vay và sản phẩm tài chính hướng vào dự án thân thiện môi trường, hỗ trợ giảm phát thải, tăng khả năng chống chịu khí hậu và thúc đẩy mô hình tăng trưởng bền vững cho doanh nghiệp lẫn nền kinh tế. Nếu không nhìn thẳng vào cấu trúc dòng vốn và các rào cản ở cả tầm vĩ mô lẫn vi mô, mục tiêu cho tín dụng xanh chiếm 25% tổng dư nợ vào năm 2030 sẽ chỉ là một khẩu hiệu khó thực hiện. Hiện tín dụng xanh tăng trưởng bình quân trên 21% mỗi năm từ 2017 nhưng mới đạt khoảng 4,19% tổng dư nợ, chủ yếu tập trung vào nông nghiệp xanh và năng lượng tái tạo. Tham vọng cao hơn nhiều so với nền tảng hiện tại, nên câu hỏi không phải “có làm hay không” mà là “dám thay đổi cơ chế đến đâu”.
Rào cản lớn nhất: Dòng vốn xanh bị “kẹt” trong mô hình cho vay lại
Nút thắt đáng lo nhất hiện nay là vốn xanh cho vay lại: phần lớn dòng vốn quốc tế không đi thẳng vào dự án, mà chảy qua các tổ chức tín dụng trong nước rồi mới cho doanh nghiệp vay lại. Mô hình on-lending này giúp ngân hàng kiểm soát rủi ro, nhưng cũng làm tăng tầng nấc trung gian, kéo dài thời gian thẩm định và làm chi phí vốn cao hơn với người vay. Đáng chú ý, dòng vốn hiện vẫn chủ yếu vào các dự án quy mô nhỏ như cấp nước, trong khi các dự án hạ tầng lớn gần như vắng bóng. Nếu tiếp tục phụ thuộc vào kênh cho vay lại, Việt Nam khó tạo được các dự án đủ lớn, đủ chuẩn để hấp thụ lượng vốn xanh mà nhà đầu tư quốc tế đã cam kết. Nói cách khác, chúng ta có cam kết vốn trên giấy, nhưng thiếu đường ống trực tiếp để vốn chảy vào nền kinh tế thực.
Từ mục tiêu 25% tín dụng đến Net Zero 2050: Cần “đại tu” chính sách và sản phẩm
Mục tiêu tín dụng 2030 đặt ra rõ: nâng tỷ trọng tín dụng xanh lên 25% tổng dư nợ để hỗ trợ lộ trình Net Zero vào năm 2050. Nhưng với dư nợ hiện mới ở mức hơn 4%, chúng ta không thể đạt mục tiêu chỉ bằng khẩu hiệu và phong trào. Một trung tâm tài chính xanh muốn hoạt động hiệu quả phải có khung pháp lý rõ, tương thích luật quốc tế, cơ chế thử nghiệm (sandbox), kiểm soát dòng vốn ra – vào và đặc biệt là các sản phẩm tài chính bền vững thực chất. Nói thẳng, nếu chỉ dừng ở vài đợt trái phiếu xanh hay danh mục cho vay gắn nhãn “xanh”, hệ thống sẽ không tạo được động lực thay đổi hành vi của ngân hàng và doanh nghiệp. Tín dụng ngân hàng cũng phải xanh một cách minh bạch, có tiêu chí, có giám sát và có chế tài.”
Tác động tới doanh nghiệp và người vay: Ưu đãi lãi suất là chưa đủ
Tín dụng xanh không phải câu chuyện xa vời với người vay; nó trực tiếp quyết định doanh nghiệp sản xuất, nông dân hay chủ dự án năng lượng có tiếp cận được vốn dài hạn, chi phí hợp lý hay không. Từ góc nhìn ngân hàng thương mại, nhiều ý kiến cho rằng cần chính sách vĩ mô thiết thực hơn, như miễn giảm thuế lợi tức cho trái phiếu xanh, ưu đãi phí lưu ký chứng khoán hoặc rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ hành chính để thu hút nhà đầu tư vào hệ sinh thái phát triển bền vững. Dù ngân hàng đã áp dụng ưu đãi giảm 1% lãi suất cho khách hàng đạt chuẩn, mức này không đủ hấp dẫn để bù đắp chi phí chuyển đổi lớn mà doanh nghiệp phải chi cho tư vấn, đánh giá độc lập và lập báo cáo. Nếu không chia sẻ chi phí chuyển đổi, tín dụng xanh sẽ vẫn là cuộc chơi của số ít doanh nghiệp lớn, trong khi các doanh nghiệp vừa và nhỏ – nhóm dễ tổn thương nhất – bị bỏ lại phía sau.
Lối đi phía trước: Kết nối sàn vốn quốc tế và đổi mới sản phẩm trong nước
Con đường thực tế để đạt 25% tín dụng xanh là phải đồng thời mở rộng “đầu vào” vốn và cải thiện “đầu ra” sản phẩm. Về phía thị trường vốn, một sàn giao dịch chứng khoán quốc tế dự kiến ra mắt trong năm tới được kỳ vọng cung cấp thanh khoản lớn hơn cho các công cụ xanh. Đây là cơ hội để triển khai thêm các sản phẩm như trái phiếu xanh dương hay trái phiếu chuyển đổi, hỗ trợ kinh tế biển và các ngành khó giảm phát thải. Đồng thời, các hợp tác giữa tổ chức xếp hạng tín nhiệm và các tổ chức tăng trưởng xanh đặt mục tiêu nâng cao mức độ sẵn sàng dự án, chuẩn hóa dữ liệu và tăng minh bạch, nhằm kết nối tốt hơn dự án trong nước với nguồn vốn quốc tế. Nếu cơ chế chính sách được đồng bộ và sản phẩm tài chính đủ đa dạng, tín dụng xanh Việt Nam có thể chuyển từ giai đoạn thử nghiệm sang một cấu phần chủ lực trong hệ thống tài chính, góp phần hiện thực hóa cam kết Net Zero thay vì chỉ đứng trên diễn đàn.
