PISA 2025 Việt Nam: Thành tích khoa học nổi bật nhưng đọc hiểu báo động
PISA 2025 Việt Nam là cuộc khảo sát quốc tế đánh giá năng lực học sinh 15 tuổi về khoa học, toán, kỹ năng đọc hiểu và giải quyết vấn đề bằng máy tính, qua đó phản ánh khoảng cách giáo dục, điểm mạnh và điểm yếu cốt lõi của hệ thống phổ thông trong bối cảnh chuyển đổi số và đổi mới chương trình. Chương trình đánh giá học sinh quốc tế này được Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) thực hiện với khoảng 760.000 học sinh ở 91 quốc gia và vùng kinh tế; tại Việt Nam, 7.353 học sinh thuộc 194 trường tham gia bài khảo sát trên máy tính lần đầu tiên. Kết quả cho thấy bức tranh trái ngược: Việt Nam xếp thứ hai Đông Nam Á về khoa học với 457 điểm, đồng hạng thống kê với một số nền kinh tế mạnh, nhưng điểm đọc hiểu chỉ ở mức 392, thấp hơn trung bình OECD 69 điểm và là khoảng cách lớn nhất trong bốn lĩnh vực. Đây không còn là tín hiệu kỹ thuật mà là lời cảnh báo chính sách.
Gần 60% học sinh chưa đạt mức đọc hiểu cơ bản: Lỗ hổng nền tảng
Điểm nhức nhối nhất của PISA 2025 Việt Nam là kỹ năng đọc hiểu: chỉ 41% học sinh đạt từ Mức 2 trở lên, trong khi mức trung bình OECD là 69%; nghĩa là khoảng 59% học sinh chưa đạt mức đọc hiểu cơ bản theo chuẩn PISA. Ở Mức 2, học sinh mới bắt đầu biết dùng kiến thức và thông tin để xử lý tình huống quen thuộc trong thực tế. Khi số đông chưa đạt được ngưỡng này, mọi kỳ vọng về khả năng tự học, tư duy phản biện hay ứng dụng kiến thức đều bị kéo xuống. Đáng nói hơn, số học sinh đạt năng lực cao gần như biến mất ở đọc hiểu: tỷ lệ đạt Mức 5–6 gần bằng 0, so với 6% trung bình OECD. Bức tranh chung cũng không mấy sáng sủa: chỉ 4,2% học sinh Việt Nam chạm được hai mức năng lực cao ở các môn, bằng chưa tới một nửa trung bình OECD 11,9%, trong khi khoảng một phần tư dưới ngưỡng năng lực cơ bản. Đó là khoảng cách giáo dục theo chiều sâu, chứ không chỉ là vài điểm số trên bảng xếp hạng.
Khoảng cách giáo dục và chiều phân hóa bên trong hệ thống
PISA 2025 không chỉ cho thấy Việt Nam dưới trung bình OECD ở cả bốn lĩnh vực với 457 điểm khoa học, 443 điểm toán, 392 điểm đọc hiểu và 461 điểm giải quyết vấn đề bằng máy tính; nó còn phơi bày sự phân hóa mạnh bên trong chính hệ thống. Tỷ lệ lớn học sinh dưới ngưỡng năng lực tối thiểu song song với nhóm nhỏ đạt thành tích cao tạo thành khoảng cách giáo dục khó bỏ qua. Thực tế, yếu tố kinh tế – xã hội chiếm tới 17,5% biến thiên thành tích khoa học của học sinh Việt Nam, cao hơn mức 11,6% của trung bình OECD, dù khoảng cách điểm giữa nhóm có điều kiện thuận lợi và bất lợi (87 điểm) lại gần sát mức OECD (85 điểm). Điều này cho thấy nguồn gốc bất bình đẳng nằm nhiều ở cấu trúc hỗ trợ và cơ hội học tập hơn là ở năng lực cá nhân thuần túy. Càng mở rộng phổ cập giáo dục, Việt Nam càng phải đối diện câu hỏi: hệ thống của chúng ta đang giúp ai tiến lên, và đang bỏ lại ai phía sau.
Điểm sáng: chăm chỉ, kiên trì và khả năng thích ứng công nghệ
Trong bức tranh nhiều gam tối, dữ liệu PISA vẫn hé lộ những điểm sáng đáng giá của học sinh Việt Nam. Ở khoa học, 71% học sinh đạt từ Mức 2 trở lên, gần sát mức 74% của OECD, và Việt Nam vượt tất cả các nước Đông Nam Á tham gia, trừ Singapore. Đáng chú ý, 97% học sinh nhận được hỗ trợ học khoa học ngoài giờ chính khóa – tỷ lệ cao nhất trong toàn bộ các bên tham gia. Điều này phản ánh một văn hóa học tập chăm chỉ, kiên trì và gia đình sẵn sàng đầu tư công sức cho việc học. Về công nghệ, học sinh Việt Nam dành trung bình 2,2 giờ mỗi ngày dùng thiết bị số tại trường cho hoạt động học tập, cao hơn mức 1,7 giờ của OECD. Việc sử dụng AI cũng phổ biến: hơn 90% học sinh dùng chatbot AI hỗ trợ học và trên 80% dùng để tóm tắt văn bản, nghiên cứu chủ đề mới hay soạn bài tập. Điều này cho thấy khả năng thích ứng nhanh với công nghệ, nhưng cũng đặt ra rủi ro nếu kỹ năng đọc hiểu và kiểm chứng thông tin không được củng cố tương xứng.
Bộ GD-ĐT cải tiến: Chiến dịch đa môn học về đọc hiểu và quản lý AI
Trước kết quả PISA, Bộ GD-ĐT thẳng thắn thừa nhận giáo dục Việt Nam đứng trước hai yêu cầu song hành: nâng mặt bằng năng lực tối thiểu cho số đông, đặc biệt là kỹ năng đọc hiểu, đồng thời tạo điều kiện phát triển nhóm học sinh có năng lực cao. Bộ khẳng định đọc hiểu phải được ưu tiên và không thể xem là việc riêng của môn Ngữ văn; giải bài toán có lời, diễn giải hiện tượng khoa học, đọc bản đồ hay theo dõi hướng dẫn trực tuyến đều dựa trên cùng nền tảng: biết xác định thông tin liên quan, cân nhắc và rút kết luận. Vì vậy, rèn kỹ năng đọc hiểu cần trở thành chiến dịch đa môn học, thấm vào mọi tiết học chứ không nằm trong vài tiết kiểm tra lý thuyết. Song song, việc đổi mới dạy học và đánh giá theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 phải tiếp tục theo hướng tăng khả năng vận dụng kiến thức. Bộ cũng kêu gọi ban hành hướng dẫn rõ ràng để giáo viên và học sinh sử dụng AI an toàn, trung thực, có ích, đồng thời phát triển hình thức kiểm tra có thể đo năng lực độc lập với sự trợ giúp của AI. Nếu những cải tiến này được thực thi nghiêm túc, đọc hiểu có cơ hội trở thành kỹ năng nền tảng thực sự, chứ không chỉ là một điểm yếu trong bảng xếp hạng quốc tế.
