PISA 2025 và bức tranh ảm đạm về giáo dục toàn cầu
PISA 2025 là chương trình đánh giá năng lực học sinh 15 tuổi trên toàn thế giới, tập trung vào khả năng đọc hiểu, toán học, khoa học và giải quyết vấn đề trên máy tính, qua đó đo xem học sinh có dùng được những gì đã học để xử lý tình huống thực tế hay không.
Điểm nổi bật nhất của PISA 2025 kết quả là thông điệp báo động: giáo dục toàn cầu suy giảm, đặc biệt ở năng lực đọc hiểu học sinh. Ngày 8/9, OECD công bố bộ dữ liệu quy mô lớn nhất trong lịch sử PISA, với hơn 760.000 học sinh 15 tuổi tại 91 quốc gia và nền kinh tế, đại diện cho khoảng 33 triệu học sinh cùng độ tuổi trên toàn thế giới. Con số khổng lồ này cho thấy chúng ta không đứng trước một sai số kỹ thuật, mà là một xu hướng suy thoái có căn rễ sâu. Khi một thước đo đã được chuẩn hóa qua nhiều chu kỳ khảo sát mô tả cùng một xu hướng đi xuống, vấn đề không nằm ở bài thi, mà ở cách thế giới đang dạy và buộc trẻ em phải học.
Năng lực đọc hiểu chạm đáy: cánh cửa tri thức đang khép lại
Dữ liệu PISA 2025 cho thấy năng lực đọc hiểu của học sinh 15 tuổi đang chạm mức thấp nhất kể từ khi chương trình này được triển khai. Điểm chuẩn đọc hiểu trung bình của học sinh các nước OECD đã giảm từ 501 điểm năm 2012 xuống còn 466 điểm, tức mất 35 điểm chỉ trong hơn một thập niên. Riêng giai đoạn 2015–2025, mức giảm 28 điểm được OECD quy đổi tương đương với việc một thế hệ học sinh bị tụt lại khoảng một năm rưỡi thời gian học tập chính khóa. "Từ năm 2015 đến 2025, điểm đọc hiểu trung bình giảm 28 điểm tại các nước OECD và 16 điểm tại các quốc gia, nền kinh tế ngoài OECD".
Điều đáng lo ngại là đọc hiểu không phải một môn học đơn lẻ, mà là năng lực nền để tiếp cận mọi lĩnh vực tri thức khác. Khi trẻ không còn đủ khả năng đọc sâu, phân tích ngữ cảnh, bóc tách lập luận, toàn bộ hệ sinh thái học tập bị ảnh hưởng: từ tiếp thu toán học, khoa học, đến khả năng thích ứng xã hội. Hiện nay, cứ năm học sinh 15 tuổi tại các nước OECD thì có một em yếu kém đồng thời ở cả ba lĩnh vực toán, khoa học và đọc hiểu. Đó không chỉ là câu chuyện điểm số, mà là lời cảnh báo về một thế hệ có nguy cơ khó hòa nhập trong thế giới phức tạp đang hình thành.
Không chỉ đọc hiểu: toán học cùng lao dốc, khủng hoảng mang tính hệ thống
Khi xem rộng hơn PISA 2025 kết quả, rõ ràng giáo dục toàn cầu suy giảm không còn dừng ở câu chuyện đọc hiểu. Toán học – tiêu chí lâu nay được xem là thước đo năng lực tư duy logic – cũng ghi nhận xu hướng đi xuống. Từ năm 2015 đến 2025, điểm toán trung bình giảm 22 điểm ở khối OECD và 8 điểm ở nhóm ngoài OECD. Sự suy giảm này diễn ra song song với lao dốc của đọc hiểu, cho thấy đây là một khủng hoảng cấu trúc chứ không phải chỉ lỗi dạy một môn học riêng lẻ.
Dữ liệu dài hạn cho thấy đây là xu hướng suy giảm liên tục ở nhiều quốc gia, kể cả những nền giáo dục phương Tây vốn từng được xem là chuẩn mực. Sự suy giảm mang tính hệ thống này không còn là biến động nhất thời hay cục bộ, mà phản ánh việc trường học hiện nay đang dạy học sinh ghi nhớ nhiều hơn là hiểu, luyện làm bài nhiều hơn là đọc sâu và suy nghĩ độc lập. Khi cùng lúc cả đọc hiểu lẫn toán học đi xuống, chúng ta buộc phải thừa nhận rằng mô hình nhà trường hiện tại đã không theo kịp cách trẻ em tiếp nhận thông tin trong thời đại số.
Nguồn cơn khủng hoảng: màn hình, đọc lướt và lệ thuộc trí tuệ nhân tạo
Báo cáo của OECD bác bỏ cách giải thích dễ dãi rằng kết quả kém chỉ là di chứng của đại dịch và gián đoạn học đường. Chuỗi dữ liệu dài hơn một thập niên cho thấy sự suy giảm đã âm thầm tích tụ, trùng khớp với giai đoạn bùng nổ điện thoại thông minh, mạng xã hội và các thuật toán phân phối nội dung gây nghiện. Thanh thiếu niên trưởng thành trong môi trường video ngắn vài chục giây, mẩu tin tức vỡ vụn. Não bộ bị tái lập trình để ưu tiên tốc độ và kích thích tức thời, thay vì kiên nhẫn đọc một văn bản dài nhiều trang.
Khảo sát của OECD chỉ ra hiện tượng "đọc nhanh" – học sinh chỉ quét lướt văn bản, bắt vài từ khóa rồi trả lời, không xử lý ngữ cảnh hay logic – đã tăng gần gấp đôi kể từ năm 2018, chiếm khoảng 9% tổng số bài kiểm tra. Cùng lúc, khoảng 46% học sinh thường xuyên dùng công cụ trí tuệ nhân tạo để tóm tắt tài liệu, viết luận, nghiên cứu. Những em phụ thuộc vào AI cho các thao tác tư duy này có kết quả học tập thấp hơn đáng kể, với khoảng cách điểm số tương đương một năm học tập. Công nghệ đang làm thay phần khó nhất của việc học – đọc, hiểu, diễn giải – khiến “cơ bắp tư duy” của học sinh teo tóp.
Hàm ý chính sách: đưa văn hóa đọc trở lại trung tâm lớp học
Điểm PISA 2025 không phải để các quốc gia khoe bảng xếp hạng, mà là tấm gương soi những sai lệch trong chính sách giáo dục. Khi năng lực đọc hiểu học sinh chạm đáy, mọi cải cách dừng ở phân phối thiết bị, đổi mới bài kiểm tra hay áp dụng thêm công nghệ đều chỉ là vá víu. Điều cần thay đổi căn bản là vị thế của văn hóa đọc trong nhà trường và gia đình. Học sinh phải được đọc vì tò mò, vì niềm vui, chứ không chỉ vì đề thi. Nếu đọc vẫn được đối xử như một loại “bài tập”, điểm số PISA sẽ tiếp tục đi xuống dù công nghệ trong lớp học có hiện đại đến đâu.
Dữ liệu về bất bình đẳng cho thấy trẻ em ở gia đình có điều kiện có một hệ sinh thái đọc lành mạnh: cha mẹ cùng đọc, sách in có sẵn ở nhà, Internet được dùng cho tra cứu học thuật. Ngược lại, trẻ ở gia đình yếu thế dùng Internet chủ yếu cho trò chơi, trò chuyện, thiếu định hướng, dẫn đến khoảng cách kỹ năng đọc sâu bị nới rộng. Nếu chính sách giáo dục không chủ động xây dựng môi trường đọc bên ngoài lớp học, PISA sẽ tiếp tục ghi nhận một thế hệ học sinh 15 tuổi vừa thiếu khả năng đọc hiểu, vừa thiếu cơ hội để sửa sai. Câu hỏi không còn là “làm sao cải thiện điểm PISA”, mà là “làm sao cứu lại thói quen đọc trước khi quá muộn”.
