Giảm nội dung lý thuyết nặng nề: thay đổi cốt lõi trong sách giáo khoa mới
Sách giáo khoa mới là bộ sách được Bộ Giáo dục và Đào tạo rà soát, kế thừa từ sách hiện hành nhưng chỉnh sửa theo hướng giảm nội dung lý thuyết trùng lặp, bớt kiến thức quá chuyên sâu, đồng thời tăng các nội dung thực tế về kỹ năng sống, lịch sử, văn hóa và pháp luật để phù hợp hơn với nhu cầu phát triển phẩm chất, năng lực của học sinh phổ thông hiện nay. Điểm đáng nói là lần điều chỉnh này không chỉ thay vài bài học, mà chạm vào triết lý: học sinh không nên bị buộc ôm đồm những kiến thức hàn lâm mà đến lớp 12 vẫn chẳng dùng vào đâu. Bộ đang hoàn thiện việc rà soát, cập nhật, bổ sung và điều chỉnh Chương trình giáo dục phổ thông 2018 để trình cấp có thẩm quyền phê duyệt, sau đó mới tiến hành hoàn thiện sách giáo khoa trên nền chương trình đã cập nhật. Cách tiếp cận "kế thừa nhưng đổi mới theo hướng thiết thực" cho thấy hệ thống đang thừa nhận: áp lực lý thuyết đã vượt quá khả năng và nhu cầu thật sự của gần 20 triệu học sinh và giáo viên.
Vì sao thay đổi diễn ra lúc này: từ nghị quyết đến lớp học
Thay đổi nội dung sách giáo khoa lần này không phải là một cuộc "cải cách tự phát", mà là bước nối tiếp của định hướng ở cấp cao nhất. Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố lộ trình rà soát, điều chỉnh chương trình giáo dục phổ thông theo chỉ đạo của Bộ Chính trị, lãnh đạo Đảng và Chính phủ, phù hợp yêu cầu mới của Nghị quyết 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo. Nói cách khác, việc giảm nội dung lý thuyết là một phần trong chiến lược tái thiết chương trình học cập nhật với bối cảnh mới, chứ không phải chỉnh vài trang sách cho có. Theo thông tin từ Bộ, việc hoàn thiện sách giáo khoa sẽ dựa trên bộ sách đã được quyết định sử dụng thống nhất toàn quốc, theo lộ trình áp dụng từ năm học 2028-2029. Đáng chú ý, cách làm được mô tả rõ ràng: "bộ sách giáo khoa mới sẽ được kế thừa, cập nhật và chỉnh sửa trên nền tảng sách hiện hành thay vì xây dựng lại từ đầu". Đây là quyết định mang tính thực dụng: vừa cho phép đổi mới nội dung, vừa tránh xáo trộn với gần 20 triệu học sinh, giáo viên và gia đình đang sử dụng hệ thống sách chung hiện nay.
Từ hàn lâm sang thực tế: lịch sử, văn hóa và pháp luật lên ngôi
Điều phụ huynh cần chú ý là trọng tâm nội dung sẽ dịch chuyển rõ rệt: từ nặng lý thuyết sang gần hơn với đời sống. Bộ khẳng định sẽ giảm những nội dung trùng lặp, nặng về lý thuyết hoặc quá chuyên sâu, không cần thiết đối với giáo dục phổ thông. Thay vào đó, chương trình học cập nhật sẽ chú trọng giáo dục đạo đức, nhân cách, lòng yêu nước, ý thức trách nhiệm và khát vọng cống hiến; đồng thời bổ sung nội dung về lịch sử, văn hóa, truyền thống dân tộc và các nhân vật lịch sử, tiền bối cách mạng, phù hợp với lứa tuổi học sinh. Giáo viên và phụ huynh đã lên tiếng khá thống nhất: sách cần tập trung vào những giá trị nền tảng như lịch sử, văn hóa, đạo đức và đổi mới sáng tạo; kiến thức nâng cao, chuyên sâu nên để dành cho bậc đại học hoặc học sinh có nhu cầu nghiên cứu. Với môn Giáo dục kinh tế và pháp luật, đề xuất là tăng các kiến thức pháp luật thiết thực với lứa tuổi học sinh như an toàn giao thông, hôn nhân và gia đình, bảo vệ môi trường, quyền trẻ em…, thay vì phần lớn nội dung mang tính giáo điều, hàn lâm khó vận dụng. Đây chính là ưu tiên kỹ năng thực tế học sinh: biết sử dụng pháp luật, hiểu lịch sử, trân trọng văn hóa và hành xử có trách nhiệm.
Tải học ít lại, học sinh được gì và phụ huynh cần chuẩn bị thế nào?
Giảm nội dung lý thuyết không đơn giản là "cắt bớt chương", mà là đổi cách nhìn về mục tiêu giáo dục phổ thông. Khi kiến thức trùng lặp và quá chuyên sâu được loại bỏ, học sinh thoát khỏi cảnh học để đối phó, ghi nhớ những khái niệm hàn lâm mà sau này không sử dụng. Thầy cô đề nghị những phần nâng cao chỉ nên dành cho người thực sự đam mê hoặc để lên đại học tiếp tục học. Đây là quan điểm hợp lý: phổ thông phải trang bị nền tảng sống và học tập, không phải lớp "tiền đại học" cho mọi em. Về phía phụ huynh, kỳ vọng "đừng bắt trẻ học những thứ lên lớp 12 vẫn chẳng dùng" gắn liền với mong muốn sách để nhiều chỗ hơn cho thực hành, trải nghiệm, hoạt động bên ngoài lớp học, thay vì chỉ lý thuyết và "bài tập đánh đố". Hoạt động trải nghiệm được đề nghị tổ chức thực chất hơn, giảm tiết học khô cứng trong phòng học, tăng cơ hội tham quan, gắn kiến thức với tình huống đời sống. Nếu làm tốt, sự giảm tải này sẽ không kéo chất lượng đi xuống mà ngược lại, giúp kỹ năng thực tế học sinh mạnh hơn, khả năng ứng dụng nhanh hơn và tâm lý học tập bớt nặng nề.
Ổn định nhưng phải lắng nghe: tương lai sách giáo khoa mới cho gần 20 triệu người học
Một lo ngại thường gặp là: thay sách giáo khoa liên tục sẽ làm giáo viên, học sinh kiệt sức. Lần này, Bộ khẳng định việc hoàn thiện sách sẽ bảo đảm tính kế thừa, ổn định, không gây xáo trộn lớn trong dạy và học, đồng thời cập nhật kịp thời yêu cầu, định hướng mới của chương trình. Quan trọng hơn, quá trình rà soát, hoàn thiện được thực hiện trong tinh thần cầu thị, lắng nghe ý kiến giáo viên, học sinh, cha mẹ học sinh, các tầng lớp nhân dân, nhất là chuyên gia và nhà khoa học đang trực tiếp giảng dạy. Nếu lời hứa này được thực hiện nghiêm túc, bộ sách giáo khoa mới sẽ là sản phẩm của lớp học thực tế, không phải của phòng họp kín. Về mặt kỹ thuật, Bộ không chỉ chỉnh nội dung mà còn đổi mới phương thức biên soạn, xuất bản, phát hành và cung ứng sách. Bản quyền sách giáo khoa được xác định là tài sản Nhà nước; Bộ chịu trách nhiệm nội dung và giữ bản quyền, đồng thời nghiên cứu phương án phát hành miễn phí theo lộ trình. Song song, ngành Giáo dục sẽ hoàn thiện cơ sở dữ liệu, kết nối dữ liệu dân cư để dự báo chính xác nhu cầu sách theo cấp, lớp và từng cơ sở giáo dục. Kết luận hợp lý cho phụ huynh lúc này là: hãy chuẩn bị tâm thế cho một chương trình học cập nhật hơn, ít hàn lâm vô dụng hơn, nhưng cũng đòi hỏi sự đồng hành thực chất hơn của gia đình trong việc hình thành phẩm chất, năng lực và kỹ năng sống cho con.
