Thiếu sách giáo khoa sau khai giảng: sự bất thường lặp lại
Tình trạng thiếu sách giáo khoa là hiện tượng nhiều phụ huynh phải xếp hàng dài sau khai giảng năm học mới để mua từng cuốn sách lẻ, không thể mua đủ trọn bộ cho con dù nhà xuất bản khẳng định đã phát hành lượng sách vượt kế hoạch, cho thấy sự lệch pha nghiêm trọng giữa cung ứng trên giấy tờ và khả năng tiếp cận sách thực tế của học sinh tại các đô thị lớn.
Chỉ một ngày sau khai giảng năm học mới, trụ sở Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam tại TP.HCM trên đường Nguyễn Văn Cừ vẫn chật kín phụ huynh xếp hàng mua sách giáo khoa cho con. Từ 7 giờ sáng, nhiều người mang theo danh sách những cuốn còn thiếu, hy vọng “chốt” được nốt phần còn dang dở của bộ sách trước khi con phải chép bài nhờ bạn thêm vài tuần nữa. Việc phụ huynh xếp hàng sách trong ngày khai giảng năm học mới không còn là sự cố bất ngờ, mà là dấu hiệu của một hệ thống phân phối thiếu sách giáo khoa kéo dài, khiến việc mua sách giáo khoa trở thành cuộc chạy đua mệt mỏi mỗi năm.
Xếp hàng từng cuốn tại NXB ở TP.HCM: khi phụ huynh thành “người đi gom hàng”
Trụ sở Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam tại TP.HCM đang trở thành điểm tập trung mua sách chính của phụ huynh, thay vì các kênh phân phối bình thường. Dòng người đứng đợi kéo dài ra tận cổng, ai cũng ôm một danh sách những cuốn “truy nã” còn thiếu cho đủ bộ sách giáo khoa cho con. Việc phải mua sách giáo khoa theo kiểu săn lùng từng đầu sách không chỉ gây áp lực cho phụ huynh, mà còn bộc lộ sự lệ thuộc quá lớn vào một đầu mối cung cấp duy nhất ở thành phố.
Để hạn chế đầu cơ, mỗi lượt mua phụ huynh chỉ được mua một quyển cho một khối lớp; nếu mua từ hai quyển trở lên phải mang giấy khai sinh hoặc dữ liệu VNeID chứng minh có hai con ruột học cùng khối, các trường hợp mua hộ bị từ chối. Về lý thuyết, đây là cách siết chặt để chống gom hàng; nhưng trên thực tế, nó biến phụ huynh thành những người phải quay đi quay lại nhiều lần, vẫn không chắc có đủ bộ. Khi nhà sách lớn cũng thiếu sách, mọi con đường lại dồn về một địa chỉ, khiến cảnh chen chúc trước trụ sở nhà xuất bản trở thành hình ảnh khó chấp nhận ngay sau lễ khai giảng.
Tác động lên học sinh và phụ huynh: những tuần học chắp vá
Thiếu sách giáo khoa không phải chuyện “chờ thêm vài ngày cho đủ bộ”; đó là những tuần học chắp vá của hàng ngàn học sinh. Con của chị Biên Thùy, học lớp 10, vẫn thiếu ba cuốn sách bài tập dù đã sang ngày 6-9; đại diện nhà xuất bản hẹn sau ngày 20-9 mới có đủ sách. Chị buộc phải tính đến chuyện in file sách điện tử ra bản giấy cho con học tạm. Một hệ thống giáo dục hiện đại nhưng để phụ huynh phải tự in sách cho con là điều khó biện minh.
Ở bậc tiểu học, con của anh Nhật Minh còn thiếu vở thực hành Toán và Tiếng Việt; đặt mua trực tuyến không có, hỏi khắp nơi cũng không ra. Anh lo lắng khi cả bộ sách giáo khoa, sách bài tập, vở thực hành lớp 2 đều rất khó mua. Khi nhà trường thông báo tài liệu sát ngày khai giảng, phụ huynh càng bị dồn vào thế phải chạy đôn chạy đáo, trong khi con họ bắt đầu năm học mới với tâm trạng bất an, thiếu dụng cụ học tập thiết yếu. Trong bối cảnh này, khẩu hiệu “học sinh là trung tâm” nghe rất xa lạ với trải nghiệm thực tế của các em.
Số liệu phát hành “đẹp” nhưng thiếu sách vẫn diễn ra: vấn đề ở đâu?
Theo số liệu công bố, tính đến ngày 3-9, nhà xuất bản đã phát hành 228 triệu bản sách giáo khoa và 84 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo ra thị trường. Họ khẳng định số lượng sách giáo khoa phát hành vượt kế hoạch và vượt hơn 150% so với số lượng đặt hàng ban đầu. Đây là một phát biểu đáng trích dẫn, vì nó cho thấy trên giấy tờ, không hề có kịch bản thiếu sách. Vậy tại sao phụ huynh vẫn phải xếp hàng mua sách giáo khoa từng cuốn một, ngay sau khai giảng?
Câu trả lời nằm ở khoảng cách giữa kế hoạch và nhu cầu thực tế: phân bổ sai địa bàn, dự báo chưa chính xác biến động học sinh, và đặc biệt là sự tăng cao nhu cầu với sách bài tập, vở thực hành trong những ngày gần khai giảng. Khi nhà trường thông báo tài liệu sát ngày, chuỗi cung ứng bị “giật mình” và phản ứng chậm. Bên cạnh đó, một số cá nhân lợi dụng tâm lý lo lắng của phụ huynh, mua đi bán lại sách giáo khoa, sách bài tập với giá cao gấp 2-3 lần giá phát hành, góp phần kéo dài cảnh đông đúc trước trụ sở nhà xuất bản. Thiếu sách giáo khoa, vì thế, không còn là vấn đề sản lượng đơn thuần, mà là câu chuyện quản trị chuỗi cung ứng và kiểm soát thị trường còn nhiều lỗ hổng.
Cần thay đổi gì để phụ huynh không phải xếp hàng mỗi mùa khai giảng?
Nhà xuất bản cho biết trong tháng 9 sẽ tiếp tục in bổ sung 17 triệu bản sách giáo khoa và sách bài tập để đáp ứng nhu cầu thực tế, đồng thời dự phòng cho thiên tai, bão lũ và biến động học sinh ở các địa phương. Nhưng thêm vài triệu bản in không đủ để xóa đi hình ảnh phụ huynh xếp hàng sách trước trụ sở, nếu cách phân phối vẫn tập trung, thông tin tới phụ huynh và nhà trường vẫn chậm, và không có cơ chế kiểm soát nghiêm túc việc mua đi bán lại với giá cao.
Đã đến lúc phải coi việc thiếu sách giáo khoa kéo dài sau khai giảng là một sự cố hệ thống, chứ không phải “vài trục trặc cục bộ”. Các trường cần thông báo danh mục sách, vở thực hành từ sớm; nhà xuất bản phải minh bạch số lượng, lịch phân phối theo từng địa bàn; cơ quan quản lý cần giám sát chặt hành vi đầu cơ, nâng giá. Năm học mới không thể bắt đầu bằng cảnh phụ huynh nhồi nhét mình vào những hàng người kéo dài để mua sách giáo khoa từng cuốn một. Khi học sinh có đủ sách ngay từ ngày đầu, đó không phải là đặc ân, mà là chuẩn mực tối thiểu của một hệ thống giáo dục biết tôn trọng thời gian và nỗ lực của gia đình.
