Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa: vấn đề không còn là chuyện lẻ tẻ
Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa là tình trạng nhiều học sinh không có đủ sách, dù cơ quan quản lý và nhà xuất bản khẳng định đã in, phát hành vượt kế hoạch, khiến phụ huynh phải chạy ngược xuôi, lập nhóm “săn” sách và dùng các giải pháp tạm như photo, mượn, dùng chung sách ngay cả khi năm học đã bắt đầu. Từ Gia Lai đến Hà Nội, Hà Tĩnh, TP.HCM, việc phụ huynh phải mất hàng tuần để phụ huynh tìm sách cho con không còn là chuyện hiếm mà đang trở thành một biểu hiện của khủng hoảng sách lớp, cho thấy một hệ thống cung ứng sách giáo dục vận hành thiếu độ tin cậy và công bằng vùng miền. Những bất cập này không thể giải thích bằng vài lý do “khan hiếm cục bộ”; đó là hệ quả của sai số trong dự báo nhu cầu, khâu phân phối lỏng lẻo và trách nhiệm bị chia nhỏ đến mức không ai thực sự đứng ra chịu trách nhiệm cuối cùng.
Hàng trăm triệu bản sách vẫn không đến tay học sinh: khoảng trống giữa số liệu và thực tế
Nếu nhìn vào số lượng in ấn, khủng hoảng sách lớp nghe có vẻ vô lý. Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cho biết tính đến ngày 15/8 đã cung ứng hơn 220 triệu bản sách giáo khoa, đạt 148% so với cùng kỳ và kèm theo 76 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo. Tính đến 3/9, con số phát hành tăng lên 228 triệu bản sách giáo khoa và 84 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo, vượt hơn 150% kế hoạch ban đầu và lượng đặt hàng. Đây là những câu số liệu đủ chuẩn để trích dẫn, nhưng lại đối lập hoàn toàn với hình ảnh kệ sách trống trơn ở các nhà sách lớn nhỏ tại TP.HCM chỉ còn vài cuốn lẻ, có nơi duy nhất còn một cuốn Toán 6 tập 2. Paradox nằm ở chỗ: hệ thống cung ứng sách giáo dục đã sản xuất “dư thừa” trên giấy tờ nhưng lại thất bại trong việc đưa đúng đầu sách đến đúng địa phương, đúng thời điểm trước khai giảng năm học như cam kết.
Phụ huynh chạy maratông tìm sách: khi trách nhiệm bị đẩy về phía người yếu thế nhất
Ở Gia Lai, chị Trần Thị Kiều My đã đăng ký mua sách giáo khoa lớp 9 từ hơn một tháng trước nhưng đến sát ngày năm học mới vẫn chưa đủ bộ, nhà sách chỉ còn sách tiếng Anh và “không biết khi nào sách mới về”. Tại Tây Ninh, chị Lê Thị Kim Huệ phải đi nhiều nơi, nhờ người thân đăng ký qua trường khác hơn hai tuần vẫn chưa đủ sách cho hai con, và phải tính đến phương án in hoặc photo bài cho con học trước. Ở Hà Nội, phụ huynh lớp 3 phải nhận sách tặng lại vì đi nhiều hiệu sách vẫn không mua nổi bộ sách mới, còn chị Thủy Tiên thì gần như ngày nào cũng đi qua hàng loạt nhà sách lớn nhỏ ở thủ đô mà vẫn không mua đủ sách lớp 4, cuối cùng em gái phải dùng chung sách với bạn cùng bàn, vở bài tập phải photo tạm. Ở TP.HCM, nhiều người như anh Huỳnh Quốc Bảo “ gần như tối nào cũng đi lùng sách cho con”, sau nửa tháng vẫn thiếu cuốn Lịch sử và Địa lí lớp 4, đến đâu cũng nghe câu trả lời “SGK hết sạch”. Khi hệ thống thất bại, giải pháp tạm thời không phải là chiến lược của ngành mà là sự hy sinh thời gian, tiền bạc và tâm lý của từng gia đình – những người yếu thế nhất trong chuỗi cung ứng nhưng lại đang gồng gánh để tự khắc phục lỗi của hệ thống.
Vì sao cung ứng sách giáo dục vỡ trận: bộ sách thống nhất, dự báo sai và phân phối lỏng lẻo
Nhìn sâu vào nguyên nhân, có ít nhất ba điểm nghẽn. Thứ nhất, năm học 2026-2027 là năm đầu tiên Gia Lai sử dụng bộ sách giáo khoa thống nhất trên toàn quốc. Việc chuyển đổi bộ sách làm nhu cầu tăng mạnh ở một số khối lớp mà hệ thống dự báo không lường trước, tạo ra tình trạng thiếu sách giáo khoa lớp 4 đến lớp 12 ở cả khu vực Quy Nhơn và phía Tây tỉnh. Thứ hai, nhiều nơi cho phụ huynh mua lẻ từng cuốn, khiến danh mục sách mất cân đối: nhà sách còn dư tập 2, thiếu tập 1, hoặc thiếu một vài môn “nhỏ” như Lịch sử và Địa lí ở nhiều khối. Thứ ba, phân phối lỏng lẻo giữa các địa phương: Hà Tĩnh ghi nhận tình trạng khan hiếm trên diện rộng tại cả chợ, công ty phát hành sách và công ty sách – thiết bị trường học, nhiều phụ huynh đi nhiều điểm vẫn thiếu các môn cốt lõi như Toán, Tiếng Việt, Vật lí, Hóa học. Nút thắt không chỉ nằm ở số lượng đã in, mà còn ở khả năng dự báo đúng nhu cầu và điều phối nguồn sách giữa các vùng để không có địa phương “đói sách” khi khai giảng năm học đã qua.
Từ khủng hoảng sách lớp đến câu hỏi về trách nhiệm hệ thống
Bộ Giáo dục và Đào tạo từng yêu cầu địa phương phải xây dựng phương án cung ứng, không để thiếu sách sau ngày 30/8, nhưng thực tế đến ngày 4/9 sách giáo khoa vẫn chưa đến đủ tay học sinh. Ở Hà Tĩnh, có phụ huynh đã chủ động mua từ tháng 7 nhưng đến khi năm học mới bắt đầu gần một tuần vẫn thiếu nhiều đầu sách, các nhà sách phải hẹn thêm thời gian chờ bổ sung, thậm chí dự kiến 15/9 mới có hàng. Nhà xuất bản tuy khẳng định tiếp tục in bổ sung, điều phối giữa vùng miền và riêng tháng 9 dự kiến in thêm khoảng 17 triệu bản để vừa đáp ứng nhu cầu thực tế vừa dự phòng cho rủi ro thiên tai, nhưng đó vẫn là phản ứng chữa cháy sau khi khủng hoảng đã khiến hàng loạt gia đình phải xoay xở bằng photo, mượn sách cũ, dùng chung sách. Không thể coi những bất cập này là “sự cố nhất thời”. Khi khai giảng năm học mà thiếu sách giáo khoa vẫn diễn ra ở nhiều địa phương, hệ thống cung ứng sách giáo dục đã mất đi sự tin cậy tối thiểu với người học. Nếu không có một cơ chế trách nhiệm rõ ràng, minh bạch về dự báo, đặt hàng và phân phối – từ cấp Bộ, nhà xuất bản đến sở, trường – thì mỗi năm học mới sẽ lại bắt đầu bằng những cuộc “săn” sách của phụ huynh, thay vì bằng việc học bình thường của học sinh trong một hệ thống giáo dục đáng tin.
