Sách giáo khoa thiếu hụt: vấn đề tổ chức hơn là chuyện vài cuốn sách
Tình trạng sách giáo khoa thiếu hụt sau khai giảng là hiện tượng học sinh đã bước vào năm học mới nhưng vẫn chưa có đủ bộ sách cần thiết, khiến phụ huynh buộc phải xếp hàng mua sách, săn lùng tại nhiều nhà sách, thậm chí đi sang tỉnh khác để tìm đủ đầu sách cho con, làm gián đoạn việc học và tạo áp lực tâm lý cho cả gia đình lẫn nhà trường.
Điều đáng nói là câu chuyện phụ huynh xếp hàng mua sách xuất hiện sau lễ khai giảng năm học mới, không phải trong giai đoạn chuẩn bị năm học như lẽ ra phải có. Ngày 8/9, khi học sinh TP.HCM đã đến trường, nhiều cha mẹ vẫn tất tả đi hết nhà sách này đến nhà sách khác để tìm sách giáo khoa cho con. Vấn đề không còn là vài gia đình chậm chân mà là dấu hiệu cho thấy hệ thống cung ứng sách giáo khoa đang vận hành lệch nhịp với lịch khai giảng. Khi sách chưa đến tay học sinh đúng thời điểm, mọi lời nói về “bảo đảm điều kiện dạy và học” trở nên sáo rỗng.
Những hàng người nối dài sau khai giảng: bức tranh bất thường
Ngay trong ngày đầu năm học mới, hàng dài phụ huynh tại TP.HCM xếp hàng ở điểm bán của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam để mua sách giáo khoa cho con. Sáng 8/9, tại trụ sở đơn vị này trên đường Nguyễn Văn Cừ, hàng trăm người đứng chờ từ ngoài cổng vào sâu bên trong khuôn viên chỉ để mua từng cuốn sách cho đủ bộ. Một số người có mặt từ 5h sáng vì đã hơn nửa tháng đi tìm sách ở quê mà vẫn không mua đủ. Nếu ai còn cho rằng đây là hiện tượng lẻ tẻ, những con số tại điểm bán cho thấy điều ngược lại.
Theo thông tin từ phía đơn vị phát hành, điểm bán ghi nhận khoảng 1.000-2.000 lượt khách mỗi ngày, kể cả cuối tuần, và mỗi ngày phải đưa thêm khoảng 15 tấn sách về để đáp ứng nhu cầu. Đây không phải kiểu mua sắm thong thả đầu năm mà là cuộc “giải cứu” sách giáo khoa trong hoang mang: phụ huynh được phát số thứ tự, điền phiếu đăng ký, xếp hàng trong lều bạt che nắng, nghe loa nhắc không được bỏ hàng. Một hệ thống cung ứng bình thường hiếm khi phải thiết lập quy trình bán sách giống như xử lý ùn tắc giao thông.
Tác động lan rộng: từ lớp 1 đến lớp 12, từ thành phố đến đảo xa
Sách giáo khoa thiếu hụt không chừa bất cứ bậc học nào. Tại TP.HCM, có phụ huynh tìm mua sách Địa lí lớp 10 cho con nhưng đã đi tới nhà sách thứ 5 vẫn không có, các quầy sách trống trơn hoặc chỉ còn vài đầu sách lẻ tẻ. Người khác đăng ký mua cho con lớp 4, lớp 7, lớp 1 qua trường rồi vẫn thiếu, phải xếp hàng nhiều lần ở điểm bán của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Đáng lo hơn, ngay cả sách tập 1 – phần học sinh đang dùng – cũng bị thiếu, khiến phụ huynh không thể “đợi từ từ” như sách tập 2.
Sự thiếu hụt còn vượt khỏi địa giới TP.HCM. Một sinh viên được gia đình nhờ mua đủ bộ sách giáo khoa lớp 7 rồi gửi về Phú Quốc vì ở Kiên Giang bố mẹ không mua đủ sách cho con. Một phụ huynh khác làm việc ở TP.HCM nhưng con học lớp 9 tại Khánh Hòa, suốt hơn nửa tháng tìm mua sách ở quê chỉ thấy những đầu sách lẻ tẻ, nên phải lên thành phố mua từng cuốn gửi về. Khi phụ huynh phải di chuyển liên tỉnh để săn sách, rõ ràng chúng ta không chỉ đối mặt với chuyện thiếu hàng cục bộ mà là rối loạn trong cách tổ chức cung ứng cho nhiều địa bàn.
Nguyên nhân thật: tổng nguồn cung đủ nhưng hệ thống phân phối gãy khúc
Điều nghịch lý là trong khi phụ huynh xếp hàng mua sách, phía Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam khẳng định “về tổng sản lượng, hoàn toàn không có sự thiếu hụt nguồn cung sách giáo khoa” khi TP.HCM đã được cung ứng 25,5 triệu bản, đạt 102% kế hoạch 25,1 triệu bản. Họ cũng cho biết chỉ trong 10 ngày đã đưa ra thị trường thêm 5 triệu bản sách, còn 3 triệu bản trong kho chờ điều chuyển và dự kiến cung ứng thêm 8 triệu bản từ nay tới hết tháng 9. Những con số dư dả này làm rõ: sách tồn tại trong hệ thống, nhưng không đến kịp tay người học.
Theo lý giải được đưa ra, tình trạng “sốt sách” cục bộ và ùn tắc ở một số địa phương không xuất phát từ việc thiếu nguồn cung tổng thể mà từ sự đứt gãy kênh đăng ký mua sách giáo khoa tại nhà trường, cùng vướng mắc về lộ trình chính sách miễn phí sách giáo khoa. Một số phụ huynh, lo con không có sách kịp đầu năm học, đã hủy đơn sách tại địa phương, trực tiếp lên TP.HCM tìm mua. Tóm lại, hệ thống phân phối đang bị kéo căng giữa nhiều kênh: qua trường, qua địa phương, qua điểm bán trung tâm. Khi kênh chủ lực tại trường gặp trục trặc, phụ huynh buộc phải “tự cứu”, dẫn đến càng dồn ứ ở một vài điểm.
Gián đoạn học tập và bài toán trách nhiệm cho năm học tới
Hệ quả trực tiếp là việc học bị chắp vá. Có phụ huynh phải xin nghỉ làm để đi khắp thành phố mua sách cho con. Người khác không tìm mua được, đành lên mạng tải tài liệu, bản online rồi in ra cho con dùng tạm. Với học sinh cuối cấp lớp 12, việc thiếu một số sách giáo khoa khiến cả gia đình bất an vì đây là năm quyết định. Khi sách – công cụ tối thiểu của việc học – đến trễ, mọi nỗ lực dạy học phải xoay xở trên nền tảng thiếu ổn định, học sinh mất nhịp ngay từ đầu năm.
Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cam kết bảo đảm cung ứng đầy đủ 100% sách giáo khoa cho toàn bộ học sinh trong năm học 2026-2027 và đề nghị các địa phương phê duyệt sớm kế hoạch nhu cầu, ký hợp đồng trước thời hạn để kịp cung ứng. Nhưng nếu chỉ tăng thêm bản sách mà không sửa kênh đăng ký qua trường, không giải quyết việc phụ huynh phải “tự bơi” giữa nhiều lựa chọn, cảnh phụ huynh xếp hàng mua sách sau khai giảng rất có thể sẽ lặp lại. Sách giáo khoa thiếu hụt không nên được xem là chuyện “tạm thời”, mà là lời cảnh báo về trách nhiệm phối hợp giữa nhà xuất bản, nhà trường và chính quyền trong việc bảo vệ tính liên tục của việc học.
