Thiếu sách giáo khoa ngay tuần lễ khai giảng: vấn đề không chỉ ở khâu in ấn
Tình trạng thiếu sách giáo khoa đầu năm học mới là hiện tượng nhiều phụ huynh học sinh phải xếp hàng, đi qua hàng chục nhà sách nhưng vẫn không mua đủ bộ sách cho con, dù nhà xuất bản đã phát hành số lượng lớn và năm học đã chính thức bắt đầu, khiến việc chuẩn bị cho chương trình học bị xáo trộn và gây áp lực tâm lý, tài chính cho cả gia đình lẫn học sinh. Ngày 5/9, năm học mới vừa khai giảng nhưng nhiều phụ huynh ở TPHCM vẫn tất tả đi tìm mua sách giáo khoa cho con. Có người cho biết đã đi qua hàng chục nhà sách mà vẫn không thể mua đủ trọn bộ, buộc phải “săn” từng cuốn lẻ. Cảnh xếp hàng dài, chen chân tại các điểm bán sách diễn ra suốt từ giữa tháng 8 cho đến sau lễ khai giảng, cho thấy đây không phải là thiếu hụt cục bộ mà là một vấn đề hệ thống. Điều đáng nói: nhà xuất bản khẳng định đã phát hành 228 triệu bản sách giáo khoa, vượt hơn 150% so với kế hoạch và số lượng đặt hàng ban đầu. Khi cung không hề nhỏ mà người mua vẫn khổ sở đi tìm, cần nhìn lại toàn bộ cách dự báo, phân phối và phối hợp giữa các bên.
Ba lý do từ nhà xuất bản: đúng nhưng chưa đủ
Đại diện Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cho rằng đợt thiếu sách giáo khoa chưa từng có này xuất phát từ ba nguyên nhân chính liên quan đến cách đặt hàng và kỳ vọng miễn phí sách ở địa phương. Thứ nhất, nhiều nơi áp dụng chính sách không đặt sách qua trường; đồng thời, nhiều trường đang sáp nhập, cơ cấu lại bộ máy nên không nhận mua sách hộ phụ huynh. Chỉ riêng TPHCM đã có 197 trường ở tình trạng này tính đến 25/8, khiến kênh phân phối truyền thống qua trường bị “gãy” ngay trước thềm năm học mới. Thứ hai, một bộ phận phụ huynh chờ chính sách tặng sách giáo khoa nên không chủ động mua sớm, làm nhà xuất bản không đánh giá đúng nhu cầu thực tế và dè dặt dự trữ cho kênh bán lẻ. Đến khi trường thông báo không có sách miễn phí, phụ huynh đồng loạt đổ ra nhà sách, còn trường lại vội vã đặt bổ sung, tạo áp lực kép lên khâu in và phân phối. Nhìn ở góc độ hệ thống, ba lý do này cho thấy sự lệ thuộc quá lớn vào khâu dự báo của nhà xuất bản, trong khi các địa phương thay đổi chính sách mà không có cơ chế chia sẻ dữ liệu nhu cầu kịp thời.
Hệ quả rõ nhất: phụ huynh học sinh bị đẩy vào cuộc “săn sách” mệt mỏi
Trong câu chuyện thiếu sách giáo khoa, người chịu thiệt trực tiếp là phụ huynh học sinh. Ngày khai giảng, tại một nhà sách lớn ở Thủ Đức, không khí mua sách vẫn nhộn nhịp, nhiều phụ huynh tranh thủ đi tìm cho đủ những đầu sách còn thiếu. Chị M.H, phụ huynh có con học lớp 5, cho biết đã nhiều lần đi mua nhưng trưa 5/9 mới tìm được 8–9 đầu sách còn thiếu cho con. Đến khâu thanh toán, chị được thông báo mỗi đầu sách chỉ được mua một cuốn để tránh tình trạng “phe sách”, dù chị có hai con sinh đôi cần hai bộ sách giống nhau. Câu chuyện chị phải chạy về nhà lấy giấy khai sinh của hai con rồi quay lại nhà sách để chứng minh mới được mua đủ bộ sách là minh họa rõ nhất cho việc phụ huynh bị biến thành đối tượng bị kiểm soát, thay vì được hỗ trợ. Một phụ huynh khác kể đã đi khoảng chục nhà sách mà vẫn chưa mua đủ, thử đặt online thì giá cao hơn nên tiếp tục đi mua trực tiếp. Trong khi đó, đại diện đơn vị phát hành tại TPHCM cho biết mỗi ngày có khoảng 3.000 lượt phụ huynh đến mua sách, và phải hạn chế bán nhiều bộ cho một người vì lo “phe sách”. Chính sách chống đầu cơ là cần thiết, nhưng rõ ràng phụ huynh đang phải trả giá bằng thời gian, công sức và lo lắng.
Nhà xuất bản đã tăng cung nhưng vì sao vẫn khan hiếm?
Nếu chỉ nhìn vào số lượng, nhiều người sẽ khó tin là lại xảy ra thiếu sách giáo khoa. Theo báo cáo, nhà xuất bản đã phát hành 228 triệu bản sách giáo khoa và 84 triệu bản sách bài tập, tham khảo; riêng sách giáo khoa phát hành vượt hơn 150% so với kế hoạch ban đầu. Từ ngày 1 đến 6/9, đơn vị tiếp tục cung ứng khoảng 2,5 triệu bản nữa, chủ yếu cho các trường đặt sách muộn và bổ sung đầu sách thiếu. Trong tháng 9, kế hoạch là in bổ sung khoảng 17 triệu bản sách giáo khoa và sách bài tập, cùng một lượng sách dự phòng cho trường hợp thiên tai, biến động học sinh. Dù vậy, sách vẫn khan hiếm gần một tháng tại nhiều địa phương như Huế, Đà Nẵng, Đắk Lắk, Gia Lai, An Giang và đặc biệt là TPHCM. Nội bộ nhà xuất bản cũng phải điều chuyển khoảng 8 triệu bản sách giữa các vùng để “vá” những chỗ thiếu. Điều này chứng minh vấn đề cốt lõi không nằm ở số lượng tuyệt đối mà ở năng lực dự báo và điều phối. Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu nhấn mạnh việc thiếu sách đã bộc lộ các bất cập trong khâu dự báo, đặt hàng, sản xuất, lưu trữ và phân phối. Khi sách giáo khoa được xem là hàng hóa thiết yếu, nhiệm vụ phải ưu tiên bảo đảm đủ và kịp thời, không thể chỉ nhìn vào sản lượng in.
Muốn hết cảnh xếp hàng mua sách, phải thay đổi cách quản lý sách giáo khoa
Việc phụ huynh vẫn phải xếp hàng mua sách giáo khoa sau khai giảng không thể xem là chuyện “đến hẹn lại lên”. Đây là dấu hiệu cảnh báo về một hệ thống cung ứng còn lệch nhịp với thực tế. Khi nhiều địa phương thay đổi cách mua sách, chuyển sang chính sách miễn phí, hoặc không đặt qua trường, thì việc thiếu cơ chế cập nhật dữ liệu nhu cầu, quy trình đặt hàng và phân phối linh hoạt khiến mọi bên – từ nhà xuất bản đến trường học – đều phản ứng chậm, và phụ huynh chịu hậu quả. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã yêu cầu các bên phối hợp bảo đảm đủ sách cho các trường còn thiếu trước 15/9. Đó là bước khẩn cấp cần làm, nhưng về lâu dài, sách giáo khoa phải được quản lý như một dịch vụ công thiết yếu chứ không chỉ là sản phẩm bán ra thị trường. Cần hệ thống dự báo dựa trên dữ liệu đăng ký học sinh, kế hoạch sáp nhập trường, chính sách hỗ trợ sách từng địa phương, cùng quy định minh bạch về trách nhiệm của nhà xuất bản, sở giáo dục và nhà trường. Khi người mua không còn phải xếp hàng, trình giấy khai sinh mới được mua đủ sách cho con, đó mới là lúc hệ thống sách giáo khoa được vận hành đúng mục tiêu: phục vụ học sinh, không làm khổ phụ huynh.
