Thiếu hụt vật liệu xây dựng: Vấn đề không còn là rủi ro lý thuyết
Thiếu hụt vật liệu xây dựng là tình trạng nhu cầu về đất san lấp, đá, cát và các loại nguyên liệu phục vụ thi công hạ tầng tăng nhanh hơn đáng kể so với khả năng khai thác và cung cấp từ các mỏ hiện hữu, khiến công suất mỏ đá bị đẩy lên ngưỡng tối đa, chuỗi cung cấp xây dựng bị đứt gãy cục bộ và nguy cơ khan hiếm, tăng giá bất hợp lý ngày càng rõ rệt. Nút thắt không nằm ở việc Việt Nam “hết” tài nguyên, mà ở chỗ năng lực khai thác, pháp lý và điều phối chưa theo kịp làn sóng đầu tư hạ tầng. Khi các mỏ đã hết công suất được cấp phép trong năm nhưng vẫn còn trữ lượng lớn, toàn bộ thị trường phải trả giá bằng nguy cơ chậm tiến độ và đội chi phí.
Trường hợp thành phố Huế là ví dụ điển hình cho khoảng cách ngày càng mở rộng giữa cung và cầu. Năm 2026, nhu cầu đất san lấp dự kiến khoảng 12,07 triệu m3, trong khi sản lượng thực tế mới đạt 5,17 triệu m3 và công suất khai thác khoảng 6,47 triệu m3/năm. Sang năm 2027, nhu cầu được dự báo tăng vọt lên 25,66 triệu m3 và giai đoạn 2028–2030 tổng nhu cầu có thể chạm 76,83 triệu m3. Đây không phải con số kỹ thuật khô khan, mà là lời cảnh báo rằng nếu không mở rộng nguồn cung một cách bài bản, làn sóng dự án hạ tầng và nhà ở sẽ liên tục bị treo vì thiếu nguyên liệu đầu vào.
Quảng Ngãi: Công suất mỏ đá chạm trần giữa cơn sốt xây dựng
Tại Quảng Ngãi, nút thắt công suất mỏ đá đã lộ rõ khi nhiều mỏ hết sạch sản lượng được phép khai thác từ… giữa năm, dù trữ lượng trên giấy phép vẫn còn dồi dào. Hàng chục chủ mỏ phải đồng loạt kiến nghị được nâng công suất khai thác hằng năm để kịp đáp ứng các đơn hàng đá xây dựng đang tăng mạnh. Hiện tượng này cho thấy khung công suất cấp phép đã lỗi nhịp với thực tế bùng nổ đầu tư, trong khi doanh nghiệp có sẵn thiết bị và nhân lực nhưng bị trói bởi trần pháp lý, để tài nguyên nằm yên trong lòng đất khi thị trường đang khát.
Phó Chủ tịch UBND tỉnh Trần Phước Hiền đã chủ trì cuộc họp ngày 28/9 với các sở, ngành và chủ mỏ để bàn cách gỡ nguồn vật liệu xây dựng thông thường, đặc biệt là đá. Sau khi nghe kiến nghị, ông thừa nhận việc các mỏ đã hết công suất năm nhưng còn trữ lượng mà đề nghị nâng công suất khai thác là vấn đề cần được xem xét, giải quyết để đáp ứng nhu cầu thị trường. Cách tiếp cận ở đây khá thực dụng: giữ nguyên thời hạn khai thác 15–30 năm nhưng cho phép tăng công suất khi nhu cầu tăng, chấp nhận việc thời gian khai thác thực tế có thể rút xuống 10–20 năm/mỏ. Tuy nhiên, tỉnh cũng cảnh báo doanh nghiệp không nên xem việc nâng công suất là “đường một chiều”, bởi nếu từ 2027 nhu cầu giảm mà công suất vẫn duy trì cao, rủi ro dư thừa nguồn cung là rất rõ.
Huế: Phân bổ mỏ khoáng sản để chặn trước cú sốc khan hàng
Trái với tình thế “chạy theo” ở Quảng Ngãi, thành phố Huế đang chọn cách phòng thủ từ sớm: phân bổ hợp lý nguồn cung vật liệu xây dựng từ các mỏ đang hoạt động, bảo đảm cân đối giữa nhu cầu và khả năng khai thác của từng khu vực để hạn chế thiếu hụt và tăng giá bất hợp lý. Sức ép là có thật. Đối với đá xây dựng và cấp phối đá dăm, nhu cầu năm 2026 khoảng 3,48 triệu m3 nhưng sản lượng thực tế chỉ 2,25 triệu m3 với công suất 2,53 triệu m3/năm. Năm 2027, nhu cầu vẫn ở mức cao 3,42 triệu m3 và giai đoạn 2028–2030 được dự báo lên 9,87 triệu m3. Nếu không có cơ chế phân bổ và ràng buộc ưu tiên cho các công trình trọng điểm, cơn khát đá sẽ nhanh chóng chuyển thành cuộc đua giá.
Hiện trên địa bàn thành phố có 18 mỏ đá còn hiệu lực với diện tích hơn 107 ha, trữ lượng phê duyệt hơn 35 triệu m3 (thể tự nhiên), tương đương hơn 51 triệu m3 (thể nguyên khai), nhưng công suất khai thác chỉ khoảng 1,75 triệu m3/năm (thể tự nhiên) – hơn 2,5 triệu m3 (thể nguyên khai). Ở nhóm đất san lấp, 18 mỏ với trữ lượng hơn 29 triệu m3 (thể tự nhiên), tương đương hơn 37 triệu m3 (thể nguyên khai), được cấp công suất hơn 6 triệu m3/năm. Thay vì mở toang tất cả, Huế lựa chọn đấu giá thêm mỏ, khoanh định khu vực không đấu giá để phục vụ dự án công và yêu cầu các mỏ ký kết cung cấp vật liệu cho công trình ưu tiên trước. Cách “đi chậm mà chắc” này giúp thành phố chủ động hơn trước cú sốc nhu cầu dự kiến tăng mạnh từ năm 2027 khi hàng loạt công trình đồng loạt khởi công.
Khoảng cách cung – cầu sẽ còn mở rộng nếu chỉ “nới công suất”
Điểm chung của cả Quảng Ngãi và Huế là cùng đối mặt với thiếu hụt vật liệu xây dựng trong bối cảnh hàng loạt dự án hạ tầng lớn được triển khai, kéo theo nhu cầu đất san lấp, đá, cát tăng mạnh qua từng năm. Nhưng lựa chọn chính sách đang đi theo hai hướng: một bên ưu tiên nới công suất mỏ đá, bên kia ưu tiên phân bổ và chuẩn bị mỏ mới. Chỉ tăng công suất mỏ đá hiện hữu có thể giải khát ngắn hạn, nhưng nếu thiếu một chiến lược tổng thể về quy hoạch mỏ, đấu giá, khoanh định khu vực không đấu giá, liên kết cung ứng và giám sát khai thác, khoảng cách cung – cầu sẽ tiếp tục nới rộng.
Đáng chú ý, lãnh đạo Quảng Ngãi yêu cầu trong trường hợp được nâng công suất, các chủ mỏ phải ưu tiên cung cấp đá cho các công trình, dự án trên địa bàn tỉnh trước khi tính đến việc cung cấp ra ngoài. Còn Huế lại sử dụng công cụ pháp lý – như cơ chế cấp phép theo nghị quyết đặc thù và luật khoáng sản sửa đổi – để mở thêm mỏ đất, đá, cát trong khu vực không đấu giá, đồng thời đẩy mạnh đấu giá 3 mỏ đá và 4 mỏ đất mới. Hai hướng đi này cần được nhìn như các mảnh ghép bổ sung cho nhau: một chính sách linh hoạt về công suất kết hợp với quy hoạch tài nguyên dài hạn và phân bổ có chủ đích mới đủ sức “gỡ khóa” cho cung cấp xây dựng khi làn sóng dự án hạ tầng tiếp theo ập tới.
Kết luận: Từ xử lý sự vụ đến chiến lược tài nguyên dài hạn
Thiếu hụt vật liệu xây dựng không còn là biến cố cục bộ mà đang trở thành bài kiểm tra năng lực điều hành tài nguyên của nhiều địa phương. Cuộc họp khẩn với hàng chục chủ mỏ đá ở Quảng Ngãi để tháo gỡ công suất mỏ hay kế hoạch chi tiết phân bổ và mở mới các mỏ đất, đá, cát của Huế đều xuất phát từ cùng một áp lực: công suất được cấp phép không còn theo kịp nhu cầu xây dựng. Các động thái nới công suất và phân bổ lại nguồn cung là cần thiết, nhưng nếu dừng ở đó, chúng chỉ là phản ứng chữa cháy.
Một chiến lược bền vững phải nhìn xa hơn: quy hoạch mỏ gắn với bản đồ hạ tầng quốc gia, ràng buộc nghĩa vụ ưu tiên cho dự án công, đa dạng hóa nguồn vật liệu (trong khuôn khổ pháp lý và môi trường) và xây dựng cơ chế giám sát để bảo đảm việc nâng công suất không kéo theo khai thác ồ ạt, lãng phí tài nguyên. Cơn khát nguyên liệu xây dựng hôm nay là cơ hội để Việt Nam chuyển từ cách làm phân tán, ngắn hạn sang một chính sách tài nguyên có tầm nhìn, trong đó công suất mỏ đá không chỉ là con số trên giấy phép, mà là công cụ điều tiết phát triển hạ tầng một cách có kiểm soát.
