Khủng hoảng vật liệu xây dựng: không còn là chuyện thiếu vài xe cát, đá
Khủng hoảng nguồn cung vật liệu xây dựng Đông Nam Á là tình trạng hệ thống khai thác cát, đá, đất san lấp bị kéo căng tới hoặc vượt công suất mỏ khai thác, khiến các dự án hạ tầng lớn thiếu hụt cát đá trầm trọng, chi phí đội lên và tiến độ công trình bị chậm đồng loạt, từ giao thông, đô thị đến năng lượng tái tạo. Vấn đề không nằm ở chỗ hết tài nguyên ngay lập tức, mà ở chỗ giấy phép, công suất, thủ tục và hạ tầng vận chuyển không theo kịp tốc độ bùng nổ xây dựng. Nét đáng lo ngại là câu chuyện lặp lại ở nhiều địa phương: mỏ còn trữ lượng, máy móc vẫn nằm đó, nhưng công trình thì đói vật liệu.
Nhìn vào một số điểm nóng cho thấy bức tranh rõ ràng. Ở Quảng Ngãi, hàng chục chủ mỏ đá đồng loạt kiến nghị được nâng công suất vì hạn mức khai thác năm đã hết dù trữ lượng vẫn còn lớn. Tại Lào Cai, 33 mỏ đá đang hoạt động có tổng công suất khoảng 2,69 triệu m³ mỗi năm, nhưng riêng nhu cầu năm 2026 đã hơn 5,7 triệu m³ và giai đoạn 2026-2030 dự kiến cần trên 28 triệu m³. Đó không phải chênh lệch nhỏ có thể bù bằng vài điều chỉnh hành chính; đó là khoảng trống chính sách. Cùng lúc, nhiều công trình giao thông và đầu tư công tăng tốc thi công, kéo theo nhu cầu đá, cát, đất san lấp vọt lên ngoài mọi kịch bản chuẩn bị trước.
Các mỏ đá, mỏ cát đã chạm trần công suất mỏ khai thác
Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không phải thiếu mỏ, mà là các mỏ đã chạm trần công suất được cấp phép. Tại Quảng Ngãi, nhiều mỏ đá đã khai thác hết công suất năm từ nhiều tháng trước vì nhu cầu tăng cao, trong khi giấy phép vẫn ghi nhận trữ lượng lớn và doanh nghiệp sẵn sàng về máy móc, nhân lực. Mâu thuẫn nằm ở quy định: nhà nước muốn kéo dài vòng đời mỏ 15–30 năm, còn thị trường đang yêu cầu bơm vật liệu ồ ạt trong 5–10 năm cao điểm. Khi công suất không được điều chỉnh linh hoạt theo chu kỳ đầu tư công, khủng hoảng thiếu hụt cát đá là điều khó tránh.
Sự quá tải thể hiện rõ trên công trường. Tại Lào Cai, xe tải phải xếp hàng 2–3 ngày ở một số mỏ mới lấy được một chuyến đá, dù các nhà thầu vẫn phải chạy hơn 200 km sang tận Lạng Sơn để mua gom vật liệu cho dự án cao tốc Nội Bài – Lào Cai. Câu nói có thể trích dẫn ở đây là: "Xe phải xếp hàng, chờ 2 - 3 ngày mới lấy được một chuyến đá", cho thấy công suất thực tế ở mỏ đang tụt xa so với nhu cầu trên công trường. Nơi khác, như Đà Nẵng, 30 mỏ vật liệu được giao cho Ban Quản lý dự án vẫn không đủ để hạ nhiệt giá và áp lực cho các công trình giao thông trọng điểm.
Dự án hạ tầng lớn kéo căng chuỗi cung ứng và đội giá công trình
Các dự án hạ tầng lớn đang đóng vai trò “máy hút” vật liệu, đẩy chuỗi cung ứng vào tình trạng căng như dây đàn. Dự án mở rộng cao tốc Nội Bài - Lào Cai, đoạn Yên Bái - Lào Cai khởi công từ tháng 10/2025, sau gần một năm bài toán đá xây dựng vẫn chưa được giải quyết căn bản. Riêng dự án này cần khoảng 1,4 triệu m³ đá; tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội – Hải Phòng cần thêm khoảng 660.000 m³. Tại Gia Lai, cao tốc Quy Nhơn - Pleiku, cảng hàng không Phù Cát và các khu đô thị du lịch bước vào giai đoạn cao điểm, kéo nhu cầu cát, đá tăng mạnh. Khi nhiều dự án hạ tầng lớn cùng bùng nổ, mọi đường gân của chuỗi cung ứng vật liệu bị kéo căng cùng lúc.
Hệ quả là chi phí đội lên và tiến độ công trình bị đe dọa. Nguồn cung thực tế được thừa nhận là “một trong những điểm nghẽn” đối với tiến độ các dự án ở Lào Cai. Nhiều nhà thầu buộc phải thu gom đá từ các tỉnh lân cận như Phú Thọ, Tuyên Quang, thậm chí sang tận Lạng Sơn rồi chở về hơn 200 km. Điều đó không chỉ làm tăng chi phí nhiên liệu, giá thành vật liệu, mà còn kéo dài thời gian quay vòng phương tiện và ảnh hưởng trực tiếp tới công tác tổ chức thi công. Đà Nẵng cũng ghi nhận giá đá xây dựng tăng và chênh lệch mạnh giữa các vị trí mỏ, tạo thêm áp lực lên chi phí đầu vào của những công trình hạ tầng trọng điểm.
Cơ chế đặc thù, thủ tục rút gọn: thuốc giải hay con dao hai lưỡi?
Trước tình trạng thiếu hụt cát đá, chính quyền các địa phương buộc phải thử các cơ chế đặc thù để nới công suất mỏ khai thác. Ở Quảng Ngãi, sau cuộc họp chiều 28/9, Phó chủ tịch UBND tỉnh giao Sở Công Thương khẩn trương hỗ trợ, hướng dẫn chủ mỏ hoàn thiện thủ tục làm cơ sở trình cấp có thẩm quyền xem xét nâng công suất. Tại Đà Nẵng, Ban Quản lý dự án đề nghị rút gọn thủ tục cấp phép, sớm đưa các mỏ cát, đá đấu giá vào khai thác và xem xét cho 16 mỏ đá tiếp tục hoạt động nhằm duy trì nguồn cung ổn định, ngăn nguy cơ đứt gãy vật liệu và kiềm chế đà tăng giá.
Ở tầm chính sách, một nghị quyết của Chính phủ đã đề ra cơ chế, chính sách đặc thù để tháo gỡ khó khăn trong triển khai Luật Địa chất và khoáng sản, và một nghị định mới tiếp tục hoàn thiện các quy định hướng dẫn thi hành. Tuy vậy, việc nâng công suất không thể tiến hành ồ ạt nếu không muốn trả giá về môi trường. Các cơ quan chức năng ở Lào Cai được yêu cầu rà soát từng mỏ, hỗ trợ mỏ đang hoạt động nhưng chưa đạt công suất thiết kế, đồng thời phân loại các mỏ tạm dừng để xem mỏ nào còn khả năng khôi phục và hướng dẫn hồ sơ cho hoạt động trở lại. Câu hỏi đặt ra là: liệu chúng ta có đủ năng lực giám sát để các cơ chế đặc thù không biến thành giấy phép cho khai thác thiếu kiểm soát?
Từ tìm đá liên tỉnh đến phối hợp chuỗi cung ứng xuyên biên giới
Cách xử lý hiện tại của các nhà thầu cho thấy một hướng đi rõ ràng: chuỗi cung ứng vật liệu xây dựng phải mang tính khu vực, thậm chí xuyên biên giới. Tại Lào Cai, khi nguồn cung tại chỗ không đáp ứng đủ, nhà thầu đã phải gom đá từ nhiều tỉnh như Phú Thọ, Tuyên Quang, rồi vượt hơn 200 km sang Lạng Sơn để mua thêm. Đây là sự điều phối tự phát của thị trường trước khi có bất kỳ chiến lược chính thức nào về phân bổ nguồn cát đá giữa các địa bàn. Vấn đề là nếu cứ để doanh nghiệp tự xoay sở, chi phí sẽ luôn cao, còn rủi ro chậm tiến độ vẫn treo trên đầu những dự án hạ tầng lớn.
Muốn thoát vòng lặp thiếu hụt cát đá, các nước trong khu vực cần coi vật liệu xây dựng Đông Nam Á như một chuỗi cung ứng thống nhất, chứ không phải các thị trường tỉnh lẻ bị chia cắt. Bước đi thực tế có thể bắt đầu bằng quy hoạch liên vùng về mỏ vật liệu cho những tuyến cao tốc liên tỉnh, các hành lang đường sắt, cảng biển và các cụm năng lượng tái tạo. Cùng lúc, thủ tục cấp phép phải được rút gọn nhưng gắn chặt với giám sát môi trường và tiêu chuẩn khai thác sạch. Khi công suất mỏ khai thác được điều chỉnh linh hoạt, chuỗi cung ứng được phối hợp liên vùng, những cú sốc thiếu hụt cát đá sẽ không còn đủ sức làm chao đảo các dự án hạ tầng lớn.
