“Phía sau lũng núi”: khi gốm Bát Tràng kể câu chuyện Tây Bắc
Triển lãm gốm nghệ thuật “Phía sau lũng núi” là dự án của nhà điêu khắc Nguyễn Lưu, sử dụng chất liệu gốm Bát Tràng nghệ thuật để khắc họa đời sống và bản sắc văn hóa của đồng bào dân tộc vùng Tây Bắc, Việt Bắc, biến vật liệu gốm quen thuộc thành không gian kể chuyện về con người phía sau những lũng núi, nơi văn hóa dân tộc gốm gặp gỡ ký ức vùng cao. Ngày 29.8, tại xã Bát Tràng, Hà Nội, triển lãm gốm Hà Nội “Phía sau lũng núi” khai mạc trong không gian sản xuất gốm của Công ty Cổ phần Gốm HHU, giới thiệu hơn 50 tác phẩm trên chất liệu gốm Bát Tràng. Đây không phải một cuộc trưng bày thuần mỹ thuật, mà là tuyên bố rõ ràng: gốm Bát Tràng đã đủ chín để bước vào địa hạt nghệ thuật tạo hình, mang trên mình những câu chuyện xã hội và văn hóa vùng cao.
Từ điền dã Tây Bắc đến ngôn ngữ điêu khắc trên gốm
Điều đáng giá nhất ở “Phía sau lũng núi” là nền tảng điền dã nghiêm túc trước khi chạm tay vào lò gốm. Từ những chuyến đi qua các vùng Tây Bắc, Việt Bắc, Nguyễn Lưu lắng nghe, quan sát và ghi lại đời sống người Dao, Mông, Tày, Thổ… rồi chuyển hóa thành ngôn ngữ tạo hình dung dị trên bề mặt gốm. Ông không thiêng hóa nhân vật, không đẩy người miền núi lên thành biểu tượng trừu tượng, mà chọn ánh mắt, đôi môi, bàn tay thô ráp làm điểm tựa cảm xúc. Ở đây, nghiên cứu điền dã không dừng ở những trang ghi chép, mà tiếp tục sống trong đất, lửa, men. Khi kỹ thuật gốm truyền thống Bát Tràng gặp trải nghiệm thực địa vùng cao, di sản không chỉ được lưu giữ, mà được tái diễn giải, khiến văn hóa dân tộc gốm mang hơi thở đương đại.
50 tác phẩm gốm: chân dung mộc mạc của những phận người
Hơn 50 tác phẩm trong triển lãm không chỉ là đồ gốm, mà là các lát cắt của đời sống phía sau lũng núi. Người phụ nữ địu con, người đàn ông lao động, những đứa trẻ vùng cao… hiện lên mộc mạc như đá núi, như thác ghềnh, như những mầm xanh vươn lên từ đá. Thay vì phô diễn kỹ thuật, các khối tượng và bề mặt gốm được tiết chế, để cảm xúc dẫn đường. Chất gốm Bát Tràng nghệ thuật ở đây là lớp da thứ hai của nhân vật: thô nhám, nứt vỡ, đôi khi mềm mại, phù hợp với những phận người vừa kiên cường vừa dễ tổn thương. Một số tác phẩm được giới chuyên môn đánh giá đủ sức phóng lớn thành tượng ngoài trời, nghĩa là chúng đã vượt qua phạm vi trưng bày phòng kín để có thể bước vào không gian công cộng, nơi câu chuyện về vùng cao tiếp tục được kể mỗi ngày.
Gốm Bát Tràng nghệ thuật: hướng đi mới cho di sản lâu đời
Từ lâu, gốm Bát Tràng gắn với đồ gia dụng, đồ mỹ nghệ ứng dụng; “Phía sau lũng núi” cho thấy một bước ngoặt: gốm có thể trở thành chất liệu chính cho nghệ thuật tạo hình. Sự chuyển đổi từ ngôn ngữ điêu khắc sang chất liệu gốm mở ra khám phá mới về hình khối, bề mặt và khả năng biểu đạt của gốm Bát Tràng nghệ thuật, đồng thời tạo góc nhìn đa chiều hơn về di sản này trong bối cảnh mỹ thuật đương đại. Triển lãm gốm Hà Nội này cũng là lời mời công khai tới nghệ sĩ, người yêu nghệ thuật và công chúng cùng gặp gỡ, thử nghĩ lại vai trò của gốm trong đời sống văn hóa. Khi một làng nghề truyền thống chấp nhận “đặt cược” vào tác phẩm nghệ thuật, di sản không bị đóng khung trong quá khứ mà có cơ hội sống tiếp, đối thoại với những vấn đề của hôm nay.
Kết luận: nối đất lửa Bát Tràng với gió núi Tây Bắc
Điểm mạnh của “Phía sau lũng núi” nằm ở sự nối kết: nối đất và lửa Bát Tràng với gió núi, đá tai mèo của Tây Bắc; nối nghiên cứu điền dã với thực hành tạo hình; nối văn hóa dân tộc gốm với những câu chuyện rất đời thường. Triển lãm diễn ra từ ngày 29.8 đến 5.9 tại xã Bát Tràng cho thấy khi nghệ sĩ chấp nhận bước ra khỏi vùng an toàn, di sản sẽ tìm được đường tái sinh. Nếu Bát Tràng tiếp tục mở cửa cho những dự án như vậy, gốm truyền thống sẽ không chỉ là hàng hóa, mà trở thành ngôn ngữ nghệ thuật, nơi mỗi tác phẩm là một mảnh ký ức văn hóa được nung chín. Và khi đó, câu chuyện phía sau lũng núi sẽ không dừng ở một triển lãm, mà thành một dòng chảy lâu dài trong mỹ thuật Việt.
