Metro 255km: Bài toán nhân lực chứ không chỉ là đường ray và nhà ga
Nhân lực đường sắt đô thị là lực lượng kỹ sư, công nhân kỹ thuật và đội ngũ quản lý dự án được đào tạo chuyên sâu để thiết kế, xây dựng, vận hành, bảo dưỡng hệ thống metro, đảm bảo an toàn, đúng tiến độ và gắn kết với quy hoạch đô thị trong dài hạn. Với mục tiêu 8 tuyến metro, 255km vào năm 2030, TP.HCM đang đối mặt một thực tế đơn giản nhưng gai góc: không có đủ người, mọi bản vẽ, nghị quyết và ý tưởng TOD đều có nguy cơ nằm trên giấy. Theo Đề án đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực phục vụ phát triển hệ thống mạng lưới đường sắt đô thị, thành phố cần khoảng 70.000 người từ nay đến 2030 để phục vụ quá trình đầu tư phát triển metro. Đây không còn là câu chuyện tuyển dụng thông thường mà là bài kiểm tra về năng lực hoạch định nhân lực cho một siêu dự án hạ tầng.
Khoảng trống nhân lực: 70.000 người cho metro, nhưng kỹ sư công nghệ cao ở đâu?
Đề án đào tạo nhân lực đường sắt đô thị nêu rõ: từ nay đến 2030, TP.HCM cần khoảng 70.000 người cho metro, trong đó riêng khối vận hành – khai thác và công nhân kỹ thuật đã khoảng 30.000 người, nhân lực xây dựng khoảng 12.000 người. Ban Quản lý Đường sắt đô thị TP.HCM ước tính thành phố sẽ cần từ 30.000 đến 40.000 nhân sự ngành đường sắt đô thị, trong đó phân khúc kỹ sư công nghệ cao, vận hành hệ thống giao thông thông minh chiếm tới 20%. Nói cách khác, hàng nghìn kỹ sư metro phải xuất hiện trong vài năm tới. Thế nhưng, thực tế hôm nay cho thấy, để vận hành tuyến Metro số 1 (Bến Thành – Suối Tiên) với gần 200 chuyến tàu mỗi ngày, HURC1 đang dùng một đội ngũ khoảng 700 nhân sự, gồm nhân viên nhà ga, lái tàu, điều độ, bảo dưỡng. Cả một hệ thống 255km đòi hỏi nhân lực gấp nhiều lần. Nếu không có chiến lược đào tạo kỹ sư metro rõ ràng, việc “giải cơn khát” sẽ bị động, chắp vá và đầy rủi ro vận hành.
Tốc độ thi công so với tốc độ đào tạo: 255km trong 10 năm có đang quá lạc quan?
Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030 hoàn thành 255km đường sắt đô thị, và tiếp tục đầu tư 7 tuyến để đến năm 2035 đạt 532km. Cùng lúc, kế hoạch phát triển đường sắt đô thị trong 5 năm tới hướng tới 6 tuyến với 187km, xa hơn là 14 tuyến, 462km. Tham vọng này không xuất phát từ ý chí đơn lẻ mà gắn với chuỗi quyết sách của Trung ương như Nghị quyết 31-NQ/TW, Nghị quyết 188/2025/QH15 về cơ chế đặc thù phát triển mạng lưới đường sắt đô thị. Tuy nhiên, nhìn lại tuyến Bến Thành – Suối Tiên dài 19,7km mất gần 20 năm để cơ bản hoàn thành, trong khi thành phố muốn 255km trong chưa đầy 10 năm, bài toán nhân lực trở nên gấp bội. Metro số 2 (Bến Thành – Tham Lương) dự kiến hoàn thành, vận hành trong năm 2030, cùng loạt dự án ưu tiên khác như các đoạn của metro 1, 2, 3, 6 với tổng chiều dài lên đến 180km. Nếu không chuẩn hóa và tăng tốc đào tạo nhân lực song hành với tiến độ, những con số này có thể trở thành áp lực nhiều hơn là cơ hội.
Hệ sinh thái đào tạo kỹ sư metro: từ nhà trường đến dự án thật
Điểm mấu chốt không chỉ là tuyển người mà là xây dựng một hệ sinh thái đào tạo kỹ sư metro liên tục và gắn với dự án. Đề án đào tạo, bồi dưỡng nhân lực metro đã được UBND TP.HCM thông qua, đồng thời thành phố lên kế hoạch đào tạo giai đoạn 2030–2045 với số lượng nhân sự gần gấp đôi giai đoạn 2025–2030, phù hợp mục tiêu phát triển hệ thống metro lên đến 700km. Những yêu cầu này đang đặt áp lực trực tiếp lên các trường đại học, viện nghiên cứu: họ phải ưu tiên đào tạo nhân lực đường sắt đô thị, đặc biệt là kỹ sư giao thông thông minh. Một phát biểu đáng trích là: “Những yêu cầu từ thực tế này đang đặt ra cho các trường đại học, viện nghiên cứu cần ưu tiên và quan tâm đào tạo kỹ sư chuyên ngành, chất lượng cao, đặc biệt là ngành kỹ thuật Giao thông thông minh”. Ở phía “thị trường”, HURC1 đã thông báo tuyển 168 nhân sự để đào tạo, tiếp nhận chuyển giao công nghệ vận hành, bảo dưỡng tuyến LRT Phú Quốc, gồm 130 người vận hành và 38 người bảo dưỡng. Đây là mô hình nên được nhân rộng: tuyển sớm, đào tạo trên hệ thống thật, chuẩn bị cho khi các tuyến metro TP.HCM bước vào khai thác.
Hợp tác công nghệ và TOD: đào tạo phải gắn với tái cấu trúc giao thông
Với mục tiêu 8 tuyến metro, 255km, TP.HCM đang đứng trước yêu cầu tái cấu trúc giao thông đô thị trong một chu kỳ ngắn. Ban Chỉ đạo Phát triển hệ thống đường sắt đã bổ sung tuyến Thủ Dầu Một – TP.HCM và tuyến số 2 đoạn Tham Lương – An Hạ – Khu đô thị Tây Bắc vào danh mục ưu tiên, hoàn thành giai đoạn 2026–2030. Đồng thời, thành phố đẩy nhanh thủ tục để khởi công 4 tuyến trong quý IV/2026, gồm tuyến thành phố mới Bình Dương – Suối Tiên, giai đoạn 1 tuyến số 6 (Cảng hàng không quốc tế Tân Sơn Nhất – Phú Hữu), tuyến Thủ Dầu Một – TP.HCM và metro số 2 đoạn Tham Lương – An Hạ – Khu đô thị Tây Bắc. Trên nền đó, hợp tác công nghệ trở thành “lớp học lớn” cho kỹ sư metro: MAUR đã ký Bản ghi nhớ hợp tác với một tổng công ty công nghệ – viễn thông để nghiên cứu tích hợp hệ thống và tiếp nhận chuyển giao công nghệ mạng lưới đường sắt đô thị. Nếu đào tạo không tích hợp TOD, quy hoạch đất đai, tài chính đô thị, thế hệ kỹ sư mới sẽ chỉ giỏi kỹ thuật nhưng thiếu hiểu biết về cách metro định hình không gian thành phố.
Kết luận: Nếu không “trồng người” ngay bây giờ, metro 255km sẽ dừng ở tham vọng
Tham vọng metro TP.HCM 2030 là cơ hội để tái cấu trúc giao thông đô thị, mở không gian phát triển mới và kéo theo hệ sinh thái TOD. Nhưng tham vọng càng lớn, trách nhiệm giải trình càng cao: quy hoạch đất, giải phóng mặt bằng, chuẩn bị nhân lực phải đi trước hoặc ít nhất song hành với hạ tầng. Nhân lực đường sắt đô thị, đặc biệt là kỹ sư công nghệ cao, không thể tạo ra trong một khóa học ngắn hạn. Đào tạo kỹ sư metro phải được xem là dự án chiến lược ngang hàng với xây tuyến, đặt ga, thậm chí phải bắt đầu trước. Thành phố đã có Đề án, có con số 70.000 người đến 2030 và kế hoạch nhân đôi sau đó. Phần còn lại là kỷ luật thực thi: nếu các trường đại học, doanh nghiệp vận hành và cơ quan quản lý không cùng xây một “đường ray” đào tạo rõ ràng, metro TP.HCM 2030 sẽ mãi thiếu người để chạy đúng với kỳ vọng.
