Từ dự án treo 3 thập kỷ đến quyết định ưu tiên người dân
Dự án chỉnh trang Mả Lạng – chợ Gà Gạo là chương trình phát triển đô thị TP.HCM nhằm thay thế hai khu dân cư xuống cấp bằng các khối nhà ở xã hội cao tầng, nhưng vẫn bố trí tái định cư tại chỗ cho cộng đồng cư dân lâu năm, thay vì di dời họ ra khỏi không gian sống quen thuộc. Đây không phải một công trình hạ tầng “bình thường”: nó đánh dấu bước ngoặt trong tư duy phát triển đô thị TP.HCM – đặt quyền được ở lại, được cải thiện điều kiện sống của người dân lên trước lợi ích kinh doanh. Ngày 29/8, UBND thành phố khởi công dự án chỉnh trang Mả Lạng – chợ Gà Gạo giữa dịp khánh thành 11 công trình trọng điểm nhân Quốc khánh 2/9, khép lại gần 30 năm lưng chừng khiến cuộc sống hàng nghìn hộ dân gần như bị “đóng băng”. Sau nhiều lần tính phương án giải tỏa từ năm 2000 nhưng không triển khai được, lựa chọn cuối cùng là không thay thế cộng đồng, mà nâng cấp nơi họ đang sống.
Tái định cư tại chỗ: khi cao ốc không phải để bán
Điểm gây bất ngờ tích cực nhất của dự án Mả Lạng – chợ Gà Gạo là toàn bộ quỹ nhà ở mới – hơn 2.100 căn hộ trong các khối nhà cao 35–38 tầng – được dành riêng cho tái định cư tại chỗ, không dùng cho mục đích kinh doanh thương mại. Tại khu Mả Lạng, một khối nhà ở xã hội 38 tầng với khoảng 1.400 căn hộ cùng 93 căn nhà liên kế thấp tầng được xây dựng trên diện tích khoảng 3,8 ha; tại dự án chợ Gà Gạo, một chung cư 35 tầng với khoảng 760 căn hộ mọc lên trên hơn 4.350 m² đất. "Dự án không đơn thuần là một công trình xây dựng mà còn mang giá trị xã hội, nhân văn khi được triển khai theo hướng tái định cư tại chỗ, không nhằm mục đích kinh doanh thương mại" – lời nhấn mạnh của nhà đầu tư cho thấy cao ốc lần này không phải biểu tượng của lợi nhuận, mà của cam kết an sinh.
Không gian sống mới nhưng cộng đồng cũ được giữ lại
Điều làm người dân Mả Lạng xúc động không phải chỉ là căn hộ khang trang, mà là việc họ không bị rời xa nơi đã gắn bó cả đời. Những căn nhà vài mét vuông ẩm thấp, chật chội, nơi nhiều thế hệ chen chúc, sẽ được thay bằng căn hộ có ánh sáng, thông gió, đi kèm trường học liên cấp 1–2, công viên, cây xanh và hạ tầng kỹ thuật đồng bộ. Đối với những hộ như bà Trần Thị Mỹ Vân hay chị Đặng Thị Huệ, mong muốn rõ ràng là “thay đổi nơi ở nhưng không bị tách khỏi cộng đồng và không gian sống quen thuộc”. Mô hình tái định cư tại chỗ của dự án đáp ứng đúng tâm tư đó: người dân được cải thiện điều kiện sinh hoạt, nhưng vẫn ở trung tâm thành phố, vẫn là hàng xóm của nhau. "Người dân sẽ được an cư trong không gian sống khang trang, an toàn, có đầy đủ tiện ích như công viên, trường học ngay tại nơi mình từng gắn bó" – thông điệp này nói thẳng rằng cộng đồng không bị thay bằng cư dân mới.
Tổng vốn hơn 15.000 tỷ và bài kiểm tra về công bằng đô thị
Với tổng mức đầu tư khoảng 15.674 tỷ đồng theo phương thức đối tác công tư, hợp đồng BT, dự án chỉnh trang Mả Lạng – chợ Gà Gạo là khoản chi rất lớn nếu nhìn thuần túy bằng con số. Nhưng giá trị nằm ở chỗ khác: tỷ trọng chi phí bồi thường, hỗ trợ và tái định cư chiếm gần 11.000 tỷ đồng, cho thấy nhà nước chấp nhận ưu tiên quyền lợi cư dân hơn tối ưu tài chính. Lãnh đạo thành phố khẳng định sẽ áp dụng Luật Phát triển đô thị theo hướng có lợi nhất cho người dân, xây dựng mức hỗ trợ để giá nhà tái định cư ở mức thấp, bảo đảm các hộ đủ điều kiện có thể bám trụ tại chỗ. Trong bối cảnh nhiều dự án đô thị trước đây tạo ra làn sóng di dời, đẩy người nghèo ra xa trung tâm, cách tiếp cận này là một bài kiểm tra nghiêm túc về công bằng: phát triển đô thị TP.HCM phải đi cùng quyền được ở lại trong thành phố của chính cư dân lâu năm.
Hoàn thành năm 2029: thành công hay thất bại tùy ở người dân
Theo kế hoạch, dự án Mả Lạng – chợ Gà Gạo do một doanh nghiệp nhà ở xã hội làm nhà đầu tư, dự kiến hoàn thành cuối năm 2028 và bàn giao nhà đầu 2029, đưa vào sử dụng đồng bộ với hạ tầng kỹ thuật và xã hội. Khi đó, hai khu dân cư lụp xụp giữa trung tâm sẽ được thay bằng không gian sống hiện đại, xanh hơn, an toàn hơn, có trường học, công viên, giao thông, tiện ích công cộng. Nhưng thành công thực sự không đo bằng số tầng hay số căn hộ; nó đo bằng việc bao nhiêu hộ dân đủ điều kiện, đủ khả năng tái định cư tại chỗ, và cộng đồng Mả Lạng, chợ Gà Gạo có tiếp tục tồn tại trong hình hài mới hay không. Nếu những cơ chế hỗ trợ được thiết kế đúng như cam kết, dự án chỉnh trang Mả Lạng sẽ là mô hình tham chiếu quý giá: cho thấy phát triển đô thị TP.HCM không phải là cuộc đua bất động sản, mà là hành trình nâng cấp đời sống người dân mà không buộc họ rời bỏ quê nhà ngay giữa lòng thành phố.
