Lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc: không chỉ là sự kiện, mà là lời mời bước vào di sản sống
Lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc là sự kiện văn hóa lần đầu được tổ chức tại xã Ninh Phước, Khánh Hòa, nơi du khách không chỉ tham quan mà trực tiếp tham gia vào quy trình tạo hình, nung, chạm khắc gốm theo phương thức cổ truyền của đồng bào Chăm, biến di sản gốm truyền thống từ thứ để ngắm nhìn thành trải nghiệm thủ công gốm sống động gắn với cộng đồng địa phương. Điểm đáng nói là lễ hội gốm Chăm này được thiết kế như một không gian thực hành di sản mở, chứ không phải một buổi trình diễn đóng khung. Sự kiện diễn ra từ ngày 10 đến 12/10, với quy mô cấp xã mở rộng, có sự tham gia của các địa phương lân cận, gồm phần lễ và phần hội. Thay vì xếp mình vào vị trí “khán giả”, bạn được mời trở thành “người trong cuộc”, tự tay chạm vào đất, cảm nhận nhịp điệu lao động của làng nghề Bàu Trúc Ninh Phước. Chính lựa chọn này biến lễ hội thành lời khẳng định mạnh mẽ: di sản văn hóa Chăm không phải bảo tàng đứng yên, mà là dòng chảy đang tiếp tục được nuôi dưỡng mỗi ngày.
Trải nghiệm thủ công gốm: một ngày sống như nghệ nhân Bàu Trúc
Nếu phải chọn một lý do để đến lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc, thì đó chính là chương trình “Một ngày làm nghệ nhân gốm Bàu Trúc” dành cho du khách, người dân và học sinh. Thay vì mua vài món quà lưu niệm, bạn được ngồi bên nghệ nhân Chăm, nghe kể về câu chuyện làng nghề, và từng bước tạo ra sản phẩm gốm của riêng mình dưới sự hướng dẫn tỉ mỉ. Đây không phải workshop giải trí; đó là lớp học ngắn về thế giới quan, về cách người Chăm nhìn đất, nước, lửa như những yếu tố linh thiêng gắn với đời sống. Phần hội còn mở rộng trải nghiệm này bằng triển lãm, trình diễn và trải nghiệm nghệ thuật làm gốm Chăm, cùng hoạt động tìm hiểu nghề dệt thổ cẩm, tham quan làng gốm Bàu Trúc, làng dệt và các điểm di tích địa phương bằng công nghệ thực tế ảo (VR). Việc kết hợp trải nghiệm thủ công gốm với công nghệ mới cho thấy một thái độ rất hiện đại: bảo tồn di sản không phải quay lưng với tương lai, mà dùng công cụ của thời đại để đưa văn hóa Chăm đến gần hơn với người trẻ.
Từ lễ và hội: văn hóa Chăm hiện lên trọn vẹn, không bị tách khỏi đời sống tín ngưỡng
Điểm khác biệt của lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc là nó không tách nghề gốm khỏi nền văn hóa Chăm rộng lớn. Phần lễ mở đầu bằng nghi thức mở cửa đền thờ Pô Klong Can tại thôn Bàu Trúc – vị tổ nghề đã truyền dạy cho người Chăm kỹ thuật làm gốm. Nghi thức này không chỉ là màn diễn theo kịch bản; đó là khoảnh khắc cộng đồng tưởng nhớ, tri ân và cầu mong cuộc sống bình an, mùa màng bội thu, làng nghề phát triển bền vững. Việc gắn lễ hội gốm với Lễ hội Katê – một trong những lễ hội quan trọng của văn hóa Chăm – cho thấy cách nhìn đúng: nghề gốm là phần của hệ thống tín ngưỡng, chứ không phải ngành sản xuất đứng riêng. Nghệ thuật làm gốm của người Chăm đã được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể, nhưng nếu chỉ nhìn nó qua văn bản của UNESCO, ta sẽ bỏ lỡ chiều sâu tâm linh, những lời khấn, nhịp trống, tiếng hát… đang bao bọc từng sản phẩm gốm. Lễ hội vì thế trở thành dịp hiếm hoi để du khách thấy toàn cảnh văn hóa Chăm, không bị cắt nhỏ thành những “tiết mục” rời rạc.
Lễ hội như động lực phát triển: du lịch cộng đồng phải bắt đầu từ sự tôn trọng di sản
Lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc rõ ràng không dừng lại ở mục tiêu thu hút khách du lịch. Nó được định vị như cách nâng cao nhận thức về bảo tồn, phát huy giá trị nghề gốm truyền thống, từng bước đưa di sản thoát khỏi tình trạng cần bảo vệ khẩn cấp, hướng tới mục tiêu được ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Nói cách khác, phát triển ở đây không phải bán đi bản sắc, mà làm cho di sản đủ sức sống để tự nuôi mình. Không gian hội chợ ẩm thực, trưng bày sản phẩm OCOP và đặc sản địa phương, các chương trình giao lưu văn hóa, văn nghệ, thể thao… mở ra cơ hội kinh tế nhưng vẫn xoay quanh trục văn hóa Chăm. Du khách được thưởng thức sản phẩm gốm, ẩm thực, làng nghề Bàu Trúc Ninh Phước như những phần tử của một hệ sinh thái du lịch cộng đồng. Lựa chọn này đáng được ủng hộ, vì nó khuyến khích người dân trở thành chủ thể sáng tạo, không chỉ là người cung cấp dịch vụ. Khi di sản được tôn vinh đúng mức, kinh tế địa phương có cơ hội phát triển trên nền phản ánh bản sắc, thay vì chạy theo các mô hình du lịch sao chép.
Kết luận: đến Bàu Trúc để học cách chạm tay vào di sản văn hóa đang thở
Lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc kéo dài từ ngày 10 đến 12/10 không phải là sự kiện bạn “xem cho biết” rồi quên đi. Nó là lời nhắc rằng di sản gốm truyền thống chỉ có ý nghĩa khi còn người nặn đất, thắp lửa, hát bên lò; rằng văn hóa Chăm không thể bị đóng khung trong sách giáo khoa hay phòng trưng bày. Đến Bàu Trúc Ninh Phước trong những ngày lễ hội, bạn được quyền đặt câu hỏi: di sản để làm gì, cho ai, và ai đang giữ nó. Khi tự tay tạo ra một món gốm, khi nhìn em bé chăm chú vo viên đất ở chương trình trải nghiệm, ta thấy câu trả lời hiện lên rất rõ: di sản là để truyền tiếp, không phải để cất giữ. Nếu các địa phương khác muốn phát triển du lịch dựa trên văn hóa, cách làm của lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc – mở cửa di sản cho cộng đồng và du khách cùng thực hành – là mô hình đáng để học hỏi hơn là chỉ sao chép hình thức.
