Từ hồ Hoàn Kiếm đến Khải Hoàn Môn Hà Nội: một định nghĩa mới về “trái tim Thủ đô”
Khải Hoàn Môn Hà Nội là phương án công trình biểu tượng cao 36 mét, lấy cảm hứng từ đôi cánh chim hạc vươn lên, được đề xuất đặt tại Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục phía Bắc hồ Hoàn Kiếm, vừa là điểm kết thúc trục đô thị khu phố cổ vừa tạo khung hình hướng tới Tháp Rùa, nhằm tái định nghĩa không gian lịch sử – văn hóa – nghệ thuật trung tâm Thủ đô. Điều đáng nói không phải chỉ là việc xuất hiện một tượng đài 36 mét, mà là cách nó được đặt vào một chiến lược quy hoạch mới cho toàn bộ khu vực hồ Gươm và vùng phụ cận, với phạm vi nghiên cứu khoảng 65,89 ha thuộc các phường Hoàn Kiếm và Cửa Nam. Ở đây, người dân không đối diện một công trình đơn lẻ, mà là cả một tầm nhìn biến hồ Hoàn Kiếm thành quảng trường lớn – biểu tượng kiến trúc Thủ đô. Việc Sở Xây dựng và chính quyền địa phương mở đợt lấy ý kiến cộng đồng từ ngày 07/9 đến 26/9 cho thấy chính thời điểm này Hà Nội đang tự hỏi: biểu tượng mới có nên mọc lên ngay bên biểu tượng cũ.
Đôi cánh chim hạc và “khung hình di sản”: thơ mộng hay can thiệp quá mạnh?
Ý tưởng nghệ thuật của Khải Hoàn Môn Hà Nội không giấu tham vọng: hai khối kiến trúc như đôi cánh chim hạc vươn mạnh, được hình dung như tác phẩm điêu khắc quy mô lớn gắn với toàn bộ quảng trường. Từ đó, trục nhìn được thiết kế có chủ đích: từ quảng trường phía Bắc, ánh mắt đi qua khoảng trống giữa hai cánh, qua cổng hồ, mặt nước, Tháp Rùa rồi lên bầu trời. Khẩu hiệu kiến trúc ở đây khá rõ ràng: công trình mới không cạnh tranh mà trở thành “khung hình cho di sản”. Ở góc độ biểu tượng, cánh hạc gợi đến mỹ cảm Á Đông, nâng niu một hồ nước linh thiêng. Nhưng câu hỏi khó tránh là: liệu một cấu trúc 36 mét ngay trên trục phố cổ có làm lu mờ sự giản dị của mặt hồ? Khi kiến trúc mới tự nhận là khung hình, nó mặc nhiên chiếm quyền dàn dựng mọi trải nghiệm thị giác. Trái tim Thủ đô có chấp nhận một “khung” cố định áp lên ký ức thị dân vốn quen với một khoảng trời mở và không gian khiêm nhường quanh Tháp Rùa?
Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục mở rộng và không gian ngầm: cơ hội hay cái giá phải trả?
Phương án điều chỉnh đặt Khải Hoàn Môn vào trung tâm việc mở rộng Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục, hình thành một quảng trường lớn tăng cường kết nối với hồ Hoàn Kiếm và công viên – quảng trường phía Đông. Khu vực phía Bắc hồ hiện là nút giao Cầu Gỗ, Hàng Gai, Lương Văn Can, Lê Thái Tổ, Đinh Tiên Hoàng, chuyển tiếp giữa phố cổ chật hẹp và mặt nước rộng mở. Đề xuất mới chuyển một phần các ô đất phía Bắc sang chức năng cây xanh, thể dục thể thao, mặt nước; phần còn lại thành đất giao thông, mở rộng phố Cầu Gỗ và một số đoạn phố Lương Văn Can, Hàng Dầu. Song song trên mặt đất, một hệ thống không gian ngầm dưới phần lớn quảng trường phía Bắc được nghiên cứu để bổ sung diện tích cho giao thông, bãi đỗ xe, thương mại, dịch vụ, văn hóa và các chức năng hỗ trợ. Theo tài liệu quy hoạch, khu vực Lò Sũ và lân cận dự kiến có khoảng 286 hộ, khu vực Đinh Tiên Hoàng khoảng 131 hộ nằm trong ranh giới xây dựng quảng trường mới. Cơ hội sở hữu một quảng trường – không gian ngầm hiện đại cho người dân và du khách là rõ, nhưng cái giá di dời, tái định cư, thay đổi cấu trúc sống của hàng trăm hộ gia đình cần được đặt thẳng lên bàn thảo luận, không thể chỉ ẩn dưới những phối cảnh lung linh.
Kiến trúc Thủ đô trên trục lịch sử – văn hóa – nghệ thuật: cần bản lĩnh lựa chọn
Tổng thể quy hoạch lần này coi hồ Hoàn Kiếm như một quảng trường lớn, kết hợp với Quảng trường Cách mạng Tháng Tám và Nhà hát Lớn để hình thành không gian “Lịch sử – Văn hóa – Nghệ thuật” của Thủ đô. Không chỉ phía Bắc với Khải Hoàn Môn, phía Đông hồ dự kiến hình thành hệ thống quảng trường, công viên tại khu vực trụ sở chính quyền, vườn hoa, bưu điện và tháp cổ; tổ chức lại không gian quanh đền, bố trí công trình tưởng niệm liệt sĩ, kết nối với các phố sách, phố thương mại. Phía Tây nghiên cứu nối dài phố Nhà Thờ ra hồ, tạo phố đi bộ và xem xét bố trí khách sạn cao cấp phục vụ du lịch, phát triển kinh tế – xã hội. Một cụm công trình mới 9 tầng nổi, 4 tầng hầm được đề xuất trên khu đất trụ sở hiện nay, song song với việc nghiên cứu hạ giải một số khối nhà, giữ lại ba khối kiến trúc Pháp cổ. Câu chuyện kiến trúc Thủ đô vì thế không dừng ở một tượng đài 36 mét, mà là cách Hà Nội muốn trông như thế nào trên trục Bắc – Nam, Đông – Tây của ký ức đô thị. Nếu gắn kết hài hòa giữa kiến trúc cũ và mới chỉ là câu chữ trong thuyết minh, chúng ta có nguy cơ đánh đổi bản sắc để lấy một diện mạo hoành tráng nhưng xa lạ.
Kết luận: khung hình cho di sản hay bước ngoặt nhận diện đô thị?
Đợt lấy ý kiến cộng đồng từ ngày 07/9 đến 26/9, với hội nghị trực tuyến dự kiến lúc 9h ngày 09/9, không chỉ là thủ tục cho hồ sơ quy hoạch, mà là cuộc trưng cầu về bản sắc đô thị. Các phương án hiện nay mới là đối tượng nghiên cứu, chưa được cấp thẩm quyền phê duyệt. Điều đó đặt trách nhiệm lên người dân, giới chuyên môn và chính quyền: hoặc Khải Hoàn Môn Hà Nội sẽ trở thành khung hình tinh tế tôn vinh Tháp Rùa và hồ Hoàn Kiếm, hoặc nó sẽ là điểm đánh dấu một giai đoạn “phô diễn” kiến trúc, nơi ký ức bị đặt sau những cấu trúc khổng lồ. Nếu coi hồ Hoàn Kiếm là “trái tim Thủ đô”, mọi can thiệp phải được cân nhắc như phẫu thuật trên cơ thể sống: cần lý lẽ thuyết phục, sự đồng thuận và bản lĩnh thừa nhận rủi ro. Một tượng đài 36 mét có thể là bước ngoặt tích cực, nhưng chỉ khi nó được sinh ra từ đối thoại thẳng thắn, chứ không phải từ những phối cảnh diễm lệ và những khẩu hiệu về phát triển không gian đô thị.
