COSTI-90: Bước ngoặt để Việt Nam bước lên vai trò dẫn dắt
Hợp tác ASEAN khoa học công nghệ là cơ chế phối hợp giữa các nước Đông Nam Á nhằm cùng xây dựng hệ sinh thái nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và đổi mới sáng tạo, qua đó tăng năng lực cạnh tranh khu vực, gắn kết các chương trình khoa học với ưu tiên phát triển kinh tế – xã hội và củng cố khả năng ứng phó trước các thách thức chung như chuyển đổi số, an ninh năng lượng, an ninh lương thực và biến đổi khí hậu. Ngày 13/10/2026, tại Đà Nẵng, 5 tiểu ban chuyên môn thuộc Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo ASEAN (COSTI) đã tổ chức phiên họp đầu tiên theo cơ cấu mới, mở đầu cho Hội nghị COSTI-90 do Việt Nam đăng cai. Khoảng 250 đại biểu từ các nước ASEAN, Ban Thư ký và đối tác quốc tế tham dự, cho thấy khu vực nhìn nhận đây là thời điểm phải tái thiết cách hợp tác khoa học công nghệ để phù hợp giai đoạn 2026–2035. Việc Việt Nam đứng ra tổ chức không chỉ mang tính thủ tục, mà là tuyên bố chính trị: Hà Nội muốn ở vị trí trung tâm khi ASEAN xác định ưu tiên AI, bán dẫn và các công nghệ mới nổi.
Cơ cấu mới COSTI-90: Tinh gọn để gắn với ưu tiên phát triển khu vực
Điểm quan trọng nhất của COSTI-90 là cơ cấu mới COSTI-90 tinh gọn 9 tiểu ban xuống còn 5, nhằm tăng cường phối hợp, tập trung nguồn lực và gắn hoạt động hợp tác với những ưu tiên phát triển của khu vực. Năm tiểu ban gồm: Hệ sinh thái khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo (SC-STIE), Công nghệ chuyên sâu và mới nổi (SC-DET), Công nghệ sinh học và khoa học thực phẩm (SC-BFS), Công nghệ vật liệu và năng lượng (SC-MET), Khoa học Trái đất, Đại dương và Vũ trụ (SC-EOSS). Việc tái cấu trúc được gắn trực tiếp với Kế hoạch hành động ASEAN về khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo giai đoạn 2026–2035 (APASTI 2026–2035), buộc mỗi tiểu ban phải chuyển từ liệt kê lĩnh vực ưu tiên sang xây dựng kế hoạch có mục tiêu, chỉ số đánh giá và cơ chế theo dõi cụ thể. Đây là thay đổi mang tính quản trị: nếu ASEAN muốn khoa học công nghệ trở thành động lực phát triển bền vững và tăng năng lực cạnh tranh khu vực, thì hợp tác không thể dừng ở hội thảo và tuyên bố chung, mà phải có KPI rõ ràng và trách nhiệm giải trình.
AI và bán dẫn: Từ chủ đề thảo luận đến ưu tiên chiến lược của ASEAN
Trong các phiên họp, nội dung thảo luận trải rộng từ phát triển nguồn nhân lực, hạ tầng nghiên cứu đến trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ lượng tử, bán dẫn, công nghệ sinh học, an ninh lương thực, năng lượng sạch, vật liệu mới, khí tượng, đại dương và công nghệ vũ trụ. Việc AI và bán dẫn xuất hiện nổi bật cho thấy ASEAN hiểu rằng nếu không nhanh chóng xây dựng năng lực chung, khu vực sẽ bị đẩy ra ngoài chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu. Theo một phát biểu tại hội nghị, "nội dung thảo luận bao quát trí tuệ nhân tạo, công nghệ lượng tử, bán dẫn…" – một danh sách đủ để định hình tương lai công nghiệp của ASEAN. Tuy nhiên, thách thức nằm ở chỗ: ưu tiên AI bán dẫn chỉ có ý nghĩa khi được cụ thể hóa thành chương trình đào tạo nhân lực, phòng thí nghiệm chung, chuẩn dữ liệu và cơ chế chia sẻ hạ tầng. Nếu các tiểu ban chỉ dừng ở việc ghi AI, bán dẫn vào văn bản, ASEAN sẽ bỏ lỡ cơ hội vàng trong 9 năm APASTI.
Vai trò Việt Nam: Từ chủ nhà hội nghị đến kiến trúc sư chính sách
Việt Nam không chỉ đăng cai Hội nghị COSTI-90, mà còn đảm nhiệm vai trò Chủ tịch Tiểu ban Khoa học Trái đất, Đại dương và Vũ trụ (SC-EOSS). Đoàn Việt Nam chia sẻ kết quả hoạt động của các mạng lưới và chương trình do mình điều phối hoặc đồng chủ trì, qua đó tham gia trực tiếp vào quá trình xác định nội dung hợp tác khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo khu vực. Điều đáng chú ý là sự kiện diễn ra đúng lúc trong nước đang triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, tạo cơ hội hiếm có để gắn chiến lược quốc gia với ưu tiên khu vực. Nếu biết tận dụng, Việt Nam có thể biến hợp tác ASEAN khoa học công nghệ thành “bệ phóng” cho doanh nghiệp và viện nghiên cứu trong nước bước vào mạng lưới khu vực, đặc biệt ở các mảng AI, bán dẫn, năng lượng sạch. Ngược lại, nếu chỉ coi đây là hoạt động đối ngoại, chúng ta sẽ bỏ lỡ vai trò kiến trúc sư chính sách trong một cơ chế đang được thiết kế lại từ đầu.
Từ nghị sự đến hành động: 9 năm quyết định vị thế công nghệ của khu vực
Kết thúc ngày họp, các tiểu ban đã thông qua báo cáo để Chủ tịch từng tiểu ban trình tại phiên toàn thể COSTI-90, diễn ra từ chiều 14/10 đến hết ngày 15/10 với phát biểu chào mừng của Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân. Trước đó, sáng 14/10 là cuộc họp lần thứ 21 Hội đồng Tư vấn cho COSTI (BAC-21), cho thấy ASEAN đang xây dựng một chuỗi quyết định liên hoàn để mở đầu giai đoạn hợp tác 2026–2035. Trọng tâm của giai đoạn này là yêu cầu các tiểu ban chuyên môn cụ thể hóa ưu tiên thành kế hoạch hằng năm với mục tiêu, chỉ số đánh giá và cơ chế theo dõi, tăng tính liên kết giữa chương trình nghiên cứu, mạng lưới chuyên môn và nhu cầu phát triển khu vực. Kết luận hợp lý cho Việt Nam và ASEAN là: nếu trong 9 năm tới, AI, bán dẫn và các trụ cột đổi mới sáng tạo khu vực được triển khai bằng hành động đo được, ASEAN có cơ hội trở thành “cực” công nghệ mới. Nếu không, COSTI-90 sẽ chỉ được nhớ như một hội nghị có cơ cấu mới, nhưng không tạo ra bước nhảy thực chất.
