Chủ động dỡ nhà, di dời mồ mả: khi người dân trở thành “đồng chủ đầu tư”
Giải phóng mặt bằng Việt Nam trong các dự án hạ tầng giao thông là quá trình Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng phối hợp thu hồi đất, di dời nhà cửa, mồ mả, công trình hạ tầng để tạo quỹ đất sạch, qua đó triển khai các tuyến đường, cao tốc mới nhằm tăng kết nối vùng miền và mở rộng không gian phát triển kinh tế – xã hội. Tại xã Xuân Lâm, Nghệ An, những ngày trung tuần tháng 8, tiếng cưa, tiếng búa phá dỡ nhà của người dân vang lên khắp thôn xóm, không phải vì cưỡng chế mà vì họ tự nguyện nhường đất cho cao tốc Vinh Thanh Thủy. Đó là hình ảnh hiếm thấy trước đây: người dân chủ động tháo dỡ nhà cửa, di dời tài sản, bàn giao mặt bằng cho đơn vị thi công để bảo đảm tiến độ dự án.
Cao tốc Vinh Thanh Thủy: con đường 24.000 tỷ đồng xây bằng niềm tin và lợi ích chung
Cao tốc Vinh Thanh Thủy không chỉ là một tuyến đường dài khoảng 60 km với quy mô 4 làn xe hoàn chỉnh, cầu 6 làn mà còn là phép thử về cách tiếp cận giải phóng mặt bằng Việt Nam. Tổng mức đầu tư dự án hơn 23.940 tỷ đồng cho thấy quy mô và sức nặng chính sách phải đi kèm. Có 2.996 hộ dân bị ảnh hưởng, trong đó 296 hộ liên quan đến đất ở, 199 hộ cần tái định cư, khoảng 2.700 hộ liên quan đất nông nghiệp, lâm nghiệp cùng 275 ngôi mộ và nhiều công trình kỹ thuật hiện hữu. Theo chính sách khuyến khích của tỉnh, hộ bị thu hồi toàn bộ đất ở gắn với nhà nếu di dời và bàn giao mặt bằng trong 5 ngày sau khi nhận tiền được thưởng 10 triệu đồng, từ ngày thứ 6 đến 10 được thưởng 5 triệu đồng. Đó là cách chính quyền “đặt cược” vào sự chủ động của người dân thay vì đẩy họ đến bờ đối kháng.
Từ câu chuyện Nghệ An đến Đông Nam Bộ, Tây Nam Bộ: ba ca, bốn kíp và điểm nghẽn đất đai
Câu chuyện người dân Nghệ An tự tháo dỡ nhà, di dời 203 ngôi mộ ở xã Hoa Quân để nhường mặt bằng cho cao tốc Vinh Thanh Thủy cho thấy một mô hình hợp tác đáng chú ý: cả hệ thống chính trị vào cuộc, tuyên truyền sớm, phương án đền bù minh bạch, cộng đồng đồng thuận cao. Nhưng nếu nhìn rộng ra các dự án hạ tầng giao thông ở Đông Nam Bộ và Tây Nam Bộ, điểm nghẽn đất đai vẫn là bài toán chưa có lời giải dứt khoát. Thủ tướng đã yêu cầu các địa phương đẩy nhanh tiến độ 10 dự án cao tốc với 21 dự án thành phần đang triển khai, đồng thời thẳng thắn thừa nhận nhiều công trình vẫn gặp vướng mắc về giải phóng mặt bằng và vật liệu, khối lượng còn lại lớn, áp lực hoàn thành trước 2026 rất nặng. Kể cả khi tổ chức thi công “3 ca, 4 kíp” như tuyến Châu Đốc – Cần Thơ – Sóc Trăng, nếu mặt bằng không kịp, máy móc và nhân lực cũng phải nằm chờ.
Giải phóng mặt bằng không chỉ là bồi thường: chiến lược tiếp cận để mở đường cho kết nối vùng miền
Đền bù cao hơn vài triệu đồng không đủ để biến giải phóng mặt bằng Việt Nam từ điểm nghẽn thành lợi thế cạnh tranh. Điều đang thay đổi ở Nghệ An là cách làm: quy hoạch nghĩa trang mới gần 1 ha để di dời toàn bộ 203 ngôi mộ ở Hoa Quân, bảo đảm yếu tố văn hóa – tâm linh; lắng nghe người dân để họ nhận thấy ý nghĩa tuyến cao tốc với địa phương và khu vực, từ đó sẵn sàng thay đổi nơi ở. Dự án cao tốc Vinh Thanh Thủy được kỳ vọng mở thêm không gian phát triển cho Nghệ An, hình thành trục từ cửa khẩu Thanh Thủy phía Tây kết nối với cảng biển phía Đông, tạo một trục kết nối vùng miền mới cho khu vực. Nếu các dự án ở Đông Nam Bộ, Tây Nam Bộ áp dụng cách tiếp cận tương tự – coi người dân là đối tác, không phải đối tượng hỗ trợ – thì việc bàn giao đất đúng tiến độ sẽ không còn là “cửa ải” khó vượt mà trở thành tiền đề để triển khai đồng loạt các dự án hạ tầng giao thông.
Khi người dân chủ động bàn giao đất: cơ hội đồng bộ hạ tầng và rút ngắn thời gian phát triển
Từ tháng 8, cao tốc Vinh Thanh Thủy đã có thể thi công đồng loạt nhờ mặt bằng được bàn giao nhanh, mục tiêu hoàn thành vào quý IV/2028 đặt ra trên nền tảng hợp tác cộng đồng, không phải cưỡng chế. Khi đất được giao đúng tiến độ, các đơn vị thi công không chỉ “chạy” được dự án đó mà còn có thể huy động nguồn lực theo chuỗi, triển khai song song nhiều dự án thành phần như đang diễn ra với 16/21 dự án cao tốc khu vực Đông Nam Bộ, Tây Nam Bộ đã bước vào giai đoạn xây dựng. Đây là lợi ích trực tiếp cho người dân: thêm lựa chọn việc làm trong xây dựng, rút ngắn thời gian đi lại, tạo điều kiện phát triển dịch vụ, công nghiệp dọc tuyến. Bài học rõ ràng là: chỉ khi coi giải phóng mặt bằng là một quá trình đồng sáng tạo – trong đó chính quyền, nhà thầu và người dân cùng chia sẻ lợi ích – thì những tuyến cao tốc 24.000 tỷ đồng mới thực sự trở thành trục kết nối vùng miền, không phải “đường tránh” cuộc sống của cộng đồng.
