Cao tốc TP.HCM Mộc Bài: dự án trọng điểm bị “níu chân” bởi mặt bằng
Giải phóng mặt bằng cao tốc TP.HCM Mộc Bài là quá trình thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và bố trí tái định cư cho hơn hai nghìn trường hợp bị ảnh hưởng trên địa bàn TP.HCM, nhằm tạo quỹ đất sạch để thi công tuyến cao tốc kết nối vùng, với mục tiêu hoàn thành công tác này trong tháng 10/2026. Đây không chỉ là một thủ tục hành chính mà là “nút thắt” quyết định tiến độ dự án giao thông, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân lẫn tương lai hạ tầng TP.HCM. Khi Phó Chủ tịch UBND TP.HCM Hoàng Nguyên Dinh trực tiếp xuống xã Phú Hòa Đông kiểm tra hiện trường, thông điệp rất rõ: thành phố không thể chấp nhận việc tiến độ giải phóng mặt bằng 2026 tiếp tục chậm trễ. Vấn đề không còn là có làm hay không, mà là làm nhanh đến mức nào để kịp hạn chót.
Những con số biết nói: tiến độ khả quan nhưng chưa đủ an toàn
Đoạn cao tốc TP.HCM Mộc Bài qua địa bàn thành phố dài khoảng 24,7km, đi qua 5 xã Phú Hòa Đông, Nhuận Đức, Thái Mỹ, Củ Chi và Tân An Hội, với 2.118 trường hợp bị ảnh hưởng và diện tích dự kiến thu hồi khoảng 217,65ha. Về mặt con số, bức tranh không hề xấu: 1.993 trường hợp đã đồng ý nhận tiền bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, đạt 94,1%, với tổng kinh phí hơn 5.064 tỷ đồng; 2.089 trường hợp chấp thuận bàn giao mặt bằng, tương ứng 185,17ha, đạt 98,63%. Đây là tỷ lệ hiếm thấy ở nhiều dự án hạ tầng TP.HCM khác, cho thấy sự đồng thuận lớn của người dân. Tuy vậy, chính lãnh đạo thành phố vẫn phải thừa nhận tiến độ thực hiện “chậm so với yêu cầu” đặt ra trước đó. Nói cách khác, dự án đang ở thế vừa đáng mừng vừa đáng lo: chỉ cần vài điểm nghẽn không được tháo gỡ kịp thời, mục tiêu giải phóng mặt bằng 2026 rất dễ trượt khỏi tay.
Tái định cư và tạm cư: điểm nghẽn nhân văn của một dự án giao thông
Nếu nhìn từ góc độ người dân, cao tốc TP.HCM Mộc Bài không chỉ là câu chuyện kết nối giao thông mà là bài toán an cư sau khi nhường đất cho hạ tầng TP.HCM. Một trong những vấn đề được chính quyền thừa nhận là cần sớm giải quyết là bố trí tái định cư và hỗ trợ tiền tạm cư trong thời gian chờ nhận nền. Khu tái định cư tại xã Nhuận Đức dự kiến chỉ hoàn thành, đưa vào sử dụng vào cuối năm 2026, nghĩa là người dân có thể phải sống trong trạng thái “tạm bợ” khá lâu nếu chính sách tạm cư không rõ ràng. UBND TP.HCM đã giao Sở Tư pháp chủ trì, phối hợp các đơn vị rà soát cơ sở pháp lý, điều kiện và đối tượng được hỗ trợ tiền tạm cư, yêu cầu tham mưu trước ngày 10/10. Đây là bước đi cần thiết, nhưng cũng cho thấy hệ thống chính sách chưa đi trước một bước so với tiến độ dự án. Khi nhà xưởng, cây trồng, vật nuôi đều là sinh kế, việc “hướng dẫn cụ thể, xem xét từng trường hợp” như chỉ đạo của lãnh đạo thành phố là đúng, song sẽ đòi hỏi năng lực xử lý hồ sơ rất lớn ở cấp cơ sở.
Cưỡng chế hay vận động: lựa chọn sẽ quyết định chất lượng phát triển
Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của TP.HCM là ưu tiên vận động, giải thích, xử lý linh hoạt, hạn chế tối đa biện pháp cưỡng chế với các hộ chưa bàn giao mặt bằng. Về mặt nguyên tắc, đây là hướng đi đúng: một tuyến cao tốc được xây dựng trên nền tảng đồng thuận xã hội sẽ bền vững hơn nhiều so với một dự án hoàn thành bằng mệnh lệnh hành chính. Tuy nhiên, khi thời gian đang đếm ngược đến hạn chót tháng 10/2026, áp lực tiến độ dự án giao thông là rất lớn. Thành phố yêu cầu rà soát đầy đủ hồ sơ, phối hợp công an xây dựng phương án bảo đảm trật tự, cho thấy kịch bản cưỡng chế vẫn được chuẩn bị như phương án cuối cùng. Câu hỏi đặt ra là liệu các địa phương có đủ nguồn lực và kỹ năng để thuyết phục những trường hợp còn lại, hay sẽ bị cuốn vào vòng xoáy “chạy tiến độ” và buộc phải dùng đến biện pháp cứng. Cách trả lời câu hỏi này sẽ phản ánh chất lượng quản trị đô thị của TP.HCM trong giai đoạn mở rộng hạ tầng.
Chạy song song nhiều cao tốc: cơ hội vàng hay rủi ro chồng chất?
Cao tốc TP.HCM Mộc Bài không phải dự án duy nhất đang chạy đua tiến độ giải phóng mặt bằng 2026. Tuyến TP.HCM – Thủ Dầu Một – Chơn Thành cũng đang được đẩy nhanh công tác giải phóng mặt bằng để sớm triển khai đồng bộ, nhưng vẫn còn những vướng mắc cần tháo gỡ. Việc cùng lúc triển khai nhiều dự án lớn cho thấy tham vọng nâng cấp hạ tầng TP.HCM, mở rộng không gian phát triển về cả phía Bắc lẫn cửa ngõ Tây. Tuy nhiên, tham vọng này đi kèm rủi ro: hệ thống chính sách bồi thường, tái định cư, tạm cư nếu không được chuẩn hóa và áp dụng nhất quán, rất dễ tạo cảm giác bất công giữa các nhóm dân bị ảnh hưởng. Về phía nhà thầu, liên danh Tổng công ty Đầu tư xây dựng 194 và Lizen cam kết hoàn thành các hạng mục trước tháng 11/2028, đồng thời dự kiến huy động toàn bộ máy móc, thiết bị trong tháng 11 và 12/2026, thông tuyến đường công vụ từ TP.HCM đi Mộc Bài để thi công dọc tuyến. Nghĩa là, nếu mặt bằng không sẵn sàng đúng hẹn, cả kế hoạch thi công sẽ bị xô lệch, gây lãng phí nguồn lực.
