Một bước ngoặt trong cuộc chiến chống ngập TP.HCM
Dự án chống ngập TP.HCM trị giá 10.000 tỷ đồng là hệ thống cống kiểm soát triều, tuyến đê bao và công trình tiêu thoát nước được thiết kế để bảo vệ khoảng 570 km² khu vực bờ hữu sông Sài Gòn và trung tâm thành phố khỏi tình trạng ngập lụt do triều cường dâng cao kết hợp mưa lớn, đồng thời cải thiện chất lượng sống cho hàng triệu cư dân đô thị bằng cách kiểm soát chủ động mực nước và giảm thiểu rủi ro hạ tầng.
Điểm đáng chú ý là dự án đã đạt khoảng 95% khối lượng công việc và đang trong giai đoạn nước rút để kịp vận hành vào tháng 11/2026, trùng thời điểm thành phố thường hứng những đợt triều cường cao. Đây không chỉ là một công trình thủy lợi lớn mà còn là phép thử cho tầm nhìn bảo vệ đô thị trước biến đổi khí hậu, khi mục tiêu là kiểm soát triều cường mưa lớn trên diện rộng. Sau nhiều năm sống chung với cảnh đường thành sông, người dân có quyền kỳ vọng vào một bước chuyển rõ rệt trong cuộc sống hàng ngày.
Thiết kế hệ thống thoát nước và cơ chế vận hành: kỳ vọng và giới hạn
Cốt lõi của dự án 10.000 tỷ đồng là 6 cống kiểm soát triều lớn Bến Nghé, Tân Thuận, Phú Xuân, Mương Chuối, Cây Khô, Phú Định cùng 2 cống nhỏ Cầu Kinh và Bà Bướm, kết nối với tuyến đê bao, kè ven sông Sài Gòn dài khoảng 7,8 km và các công trình tiêu thoát nước, nhà quản lý trung tâm tích hợp hệ thống SCADA giám sát, điều khiển tự động. Về nguyên tắc, van cống sẽ đóng khi mực nước sông dâng cao, chặn triều cường xâm nhập sâu vào nội đô; khi mưa lớn trùng triều, hệ thống bơm được kích hoạt để hỗ trợ tiêu thoát nước.
Nhìn trên bản vẽ, đây là lời giải khá thuyết phục cho bài toán triều cường mưa lớn, bởi nó chuyển trạng thái bị động sang chủ động điều tiết nước, thay vì chỉ trông chờ vào hệ thống thoát nước cũ kỹ vốn quá tải mỗi mùa mưa. Tuy vậy, cần thẳng thắn rằng trước thời điểm hệ thống vận hành đồng bộ, các khu vực thấp vẫn sẽ chịu ảnh hưởng ngập khi mưa lớn hoặc triều dâng. Ngay cả khi công trình hoạt động, hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào việc duy tu hệ thống thoát nước hiện hữu, quy hoạch đô thị và khả năng phản ứng trước kịch bản triều cường vượt thiết kế.
Tác động thực tế: từ nỗi ám ảnh ngập nước đến chất lượng sống đô thị
Không có dự án hạ tầng nào được kiểm chứng tốt hơn bằng trải nghiệm hàng ngày của người dân. Suốt nhiều năm, triều cường kết hợp mưa lớn gây ngập nặng, khiến việc đi lại khó khăn, sinh hoạt đảo lộn và kinh doanh đình trệ. "High tides and heavy rains often cause severe flooding in many areas of the city, making travel difficult," lời chia sẻ của một người dân sống gần kênh Đôi tóm gọn nỗi mệt mỏi kéo dài. Ngập nước không chỉ là vài giờ bất tiện, mà là chi phí âm thầm: từ sửa xe, chống ẩm nhà cửa đến mất doanh thu.
Việc đưa công trình vào vận hành được kỳ vọng sẽ giải quyết triệt để tình trạng ngập do triều cường dâng cao kết hợp mưa lớn tại khu vực đô thị, đồng thời tăng khả năng kiểm soát triều cường cho khu trung tâm. Người dân đã kịp nhìn thấy vài thay đổi: vỉa hè, đường sá được nâng cao, khu vực sạch sẽ hơn; nhiều hộ chủ động nâng nền nhà để thích ứng với cao trình mới. Tuy nhiên, sự háo hức đi kèm tâm thế chờ kết quả thực tế, khi chính người dân thừa nhận "chừng nào nó xong rồi mình mới biết" hiệu quả chống ngập. Đó là sự kỳ vọng tỉnh táo, không còn dễ tin vào lời hứa nếu không có bằng chứng từ mùa triều cường đầu tiên sau vận hành.
Tiến độ, mốc vận hành và những thách thức kỹ thuật còn lại
Theo chủ đầu tư, các hạng mục lớn của công trình đã hoàn thành trên 94%, toàn dự án đạt khoảng 95% khối lượng. Các đơn vị thi công đang tập trung nhân lực, máy móc để lắp đặt, kết nối, hiệu chỉnh thiết bị, chuẩn bị cho vận hành thử và nghiệm thu. Kế hoạch là vận hành thử cống Tân Thuận, Phú Xuân, Cây Khô vào tháng 10, sau đó đến Mương Chuối, Phú Định và Nhà quản lý trung tâm trong tháng 11, trước khi toàn bộ hệ thống chính thức đi vào vận hành tháng 11/2026.
Nhìn từ góc độ kỹ thuật, giai đoạn vận hành thử là quan trọng nhất: đây là lúc cơ chế đóng mở van, công suất bơm, khả năng phối hợp giữa các cống và hệ thống SCADA được kiểm tra dưới những đợt triều cường thực tế. Thách thức nằm ở việc dự án không thể tách rời khỏi toàn bộ mạng lưới kênh rạch, cống thoát nước hiện hữu; chỉ cần một mắt xích yếu, nước vẫn có thể "tìm đường" vào đô thị. Thành phố cần coi mốc tháng 11/2026 là điểm khởi đầu cho giai đoạn vận hành tinh chỉnh, liên tục đo đạc, cập nhật mô hình và điều chỉnh quy trình, thay vì xem đây là đích đến rồi yên tâm bỏ ngỏ câu chuyện ngập.
Kết luận: bảo vệ đô thị không chỉ là xây cống chống ngập
Khi hoàn thiện, công trình được thiết kế nhằm bảo vệ hơn 570 km² khu vực bờ hữu sông Sài Gòn trước tác động của triều dâng, đồng thời hỗ trợ tiêu thoát nước khi xảy ra mưa lớn kết hợp triều cường. Nếu vận hành hiệu quả, đây sẽ là một bước nhảy vọt trong nỗ lực bảo vệ đô thị, giảm thiểu rủi ro cho 6,5 triệu dân trong vùng dự án. Nhưng bảo vệ đô thị không thể chỉ trông chờ vào một hệ thống cống và đê bao, dù quy mô lớn đến đâu.
Triều cường mưa lớn là triệu chứng của một vấn đề rộng hơn: biến đổi khí hậu, bê tông hóa bề mặt, san lấp kênh rạch và quy hoạch thiếu tính toán hệ thống thoát nước. Dự án chống ngập 10.000 tỷ đồng là điểm tựa kỹ thuật quan trọng, song để khát vọng chống ngập TP.HCM trở thành hiện thực lâu dài, thành phố phải song song siết quản lý xây dựng, bảo vệ không gian trữ nước, nâng cấp mạng lưới thoát nước và minh bạch dữ liệu vận hành. Chỉ khi người dân được thấy từng mùa mưa ít ngập hơn, đường phố sạch sẽ hơn, kinh doanh ổn định hơn, lúc đó công trình mới thực sự hoàn thành sứ mệnh bảo vệ đô thị như kỳ vọng ban đầu.
