Một dự án chống ngập TP.HCM kéo dài 8 năm sắp mang lại trái ngọt
Dự án chống ngập TP.HCM bằng hệ thống cống kiểm soát triều và kè ven kênh là công trình hạ tầng thành phố quy mô lớn, nhằm kiểm soát ngập do triều, hạ thấp mực nước trên mạng lưới kênh rạch và bảo vệ hàng triệu cư dân trước xâm nhập mặn và biến đổi khí hậu. Sau hơn 8 năm kể từ ngày khởi công, dự án giải quyết ngập do triều khu vực TP.HCM có xét đến yếu tố biến đổi khí hậu (giai đoạn 1) mới thực sự chạm tới đích hoàn thành. Khối lượng thi công tại các cống kiểm soát triều đã đạt từ 92% đến 99%, với tiến độ chung khoảng 95% cho toàn bộ dự án chống ngập TP.HCM. Con số này không chỉ là kết quả thi công, mà còn là lời giải cho sự mòn mỏi của người dân sau nhiều năm sống chung với nước ngập, rác thải và nỗi lo mỗi mùa triều lên.
Từ công trường ngổn ngang đến hệ thống cống kiểm soát triều đã rõ hình hài
Điểm đáng nói của giai đoạn nước rút là sự tập trung nguồn lực hiếm thấy: gần 1.500 cán bộ, kỹ sư, công nhân cùng sà lan, tàu kéo, máy đào đang thi công đồng loạt tại 9 vị trí trọng yếu. Ở cống Tân Thuận, nhà thầu hoàn thiện cụm nhà quản lý, trạm bơm, khu máy phát, hạ tầng kỹ thuật, lắp thiết bị cơ điện, máy bơm và hệ thống SCADA, đồng thời nạo vét, gia cố lòng rạch để kịp vận hành thử trong tháng 10. Tại cống Phú Định, công nhân căng mình hoàn thiện nhà quản lý, đường, vỉa hè, cây xanh, cửa van chính, âu thuyền và trạm bơm để vận hành thử cũng trong tháng 10. Các cống còn lại như Bến Nghé, Mương Chuối, Phú Xuân, Cây Khô… đã hoàn thành 94–99% khối lượng và lên lịch chạy thử vào tháng 10–11. Theo doanh nghiệp dự án, “khối lượng tại từng cống ngăn triều hiện đã đạt từ 92% đến 99%”.
Người dân bắt đầu thấy hiệu quả: đường khô, xe bớt hư, buôn bán khởi sắc
Điểm thuyết phục nhất của dự án không nằm trên bản vẽ mà ở những thay đổi rất đời thường. Trên đường Phú Định, nơi từng ngập đen ngòm mỗi khi mưa lớn hay triều cường, người dân đã cảm nhận rõ tác động của các hạng mục hoàn thiện: đường được nâng cấp, vỉa hè lát gạch, mặt kênh thông thoáng. Đợt triều vừa qua, khu vực này không còn ngập như trước, việc đi lại dễ hơn, buôn bán thuận lợi hơn nên thu nhập cải thiện. Khi toàn bộ hệ thống đi vào vận hành, phạm vi hưởng lợi không chỉ gói trong vài tuyến đường. Dự án dự kiến kiểm soát ngập do triều cho 20 phường, xã như Sài Gòn, Tân Định, Bến Thành, Cầu Ông Lãnh, Xóm Chiếu, Khánh Hội, Tân Thuận, Phú Định, Bình Đông… cùng các xã Nhà Bè, Hiệp Phước, Tân Nhựt, Bình Chánh, Hưng Long, Bình Hưng. Theo báo cáo tiến độ, hệ thống sẽ bảo vệ diện tích khoảng 570km² với khoảng 6,5 triệu dân cư. Đây là mức ảnh hưởng xứng tầm với một công trình hạ tầng thành phố hàng chục nghìn tỷ đồng.
Những năm đình trệ và bài học về cách làm hạ tầng thành phố
Dự án chống ngập TP.HCM được khởi công năm 2016 theo hình thức BT, với tổng mức đầu tư ban đầu gần 10.000 tỷ đồng. Thay vì hoàn thành năm 2018 như kế hoạch, công trình kéo dài với 3 lần tạm dừng, tổng thời gian đình trệ tới 66 tháng, chủ yếu do vướng mắc pháp lý và phương án thanh toán quỹ đất cho nhà đầu tư. Chỉ khi Chính phủ ban hành cơ chế tháo gỡ, các nút thắt mới dần được xử lý và dự án tái khởi động từ tháng 2, tiến độ mới tăng tốc trở lại. Câu chuyện này phơi bày một thực tế: công nghệ cống kiểm soát triều, hệ thống SCADA hay đội ngũ 1.500 người không phải điểm yếu; điểm yếu nằm ở thể chế và cách tổ chức thực hiện. Một dự án chống ngập do triều đáng ra có thể cứu hàng triệu người khỏi cảnh nước lên tới gối từ 8 năm trước, lại bị trì hoãn bởi các thủ tục ngoài công trường. Đó là bài học rõ ràng về việc hạ tầng thành phố không thể khỏe mạnh nếu cơ chế triển khai vẫn yếu.
Từ vận hành thử đến bàn giao: kỳ vọng và trách nhiệm sau cột mốc 11
Theo báo cáo tiến độ, các cống kiểm soát triều chủ chốt như Tân Thuận và Phú Định sẽ lần lượt vận hành thử trong khoảng tháng 10–11, song song với các cống Bến Nghé, Phú Xuân, Mương Chuối và Cây Khô. Toàn bộ hệ thống dự kiến hoàn tất vận hành thử trong tháng 10 và bàn giao cho thành phố vào tháng 11, sớm hơn thời hạn 31/12 do lãnh đạo đặt ra. Gần 1.500 kỹ sư, công nhân vẫn đang chạy nước rút để đạt mốc này. Tuy vậy, bàn giao không phải dấu chấm hết mà là khởi đầu của một nghĩa vụ mới: vận hành an toàn, bảo dưỡng định kỳ, minh bạch dữ liệu từ hệ thống SCADA và ứng phó kịp thời với biến đổi khí hậu. Nếu chỉ vui mừng vì bớt ngập mà bỏ qua câu hỏi về chất lượng vận hành, dự án chống ngập TP.HCM rất dễ trở thành một “siêu công trình” trên giấy. Kỳ vọng lớn đặt lên nó phải đi kèm sức ép dư luận và cơ chế giám sát để 10.000 tỷ không chỉ được chi đúng, mà hoạt động đúng, lâu dài.
