Dự án chống ngập 10.000 tỷ: lá chắn triều cho 570 km², nhưng không phải “thuốc tiên” hết ngập
Dự án chống ngập TP.HCM là hệ thống công trình thủy lợi quy mô lớn gồm cống kiểm soát triều, đê bao, kè và hạ tầng thoát nước được thiết kế để bảo vệ khoảng 570 km² khu vực bờ Nam sông Sài Gòn và trung tâm đô thị trước tác động triều cường, đồng thời hỗ trợ tiêu thoát nước mưa nhằm giảm tình trạng ngập lụt Sài Gòn kéo dài. Dự án này đã trở thành biểu tượng của kỳ vọng chấm dứt cảnh nước bủa vây phố xá, nhưng đồng thời cũng là phép thử cho cách thành phố đang đối diện với bài toán ngập đô thị trong bối cảnh biến đổi khí hậu và phát triển nóng. Sáng 3/10, Phó Chủ tịch UBND TP.HCM Nguyễn Công Vinh báo cáo tại phiên họp Chính phủ thường kỳ, khẳng định giai đoạn 1 của dự án giải quyết ngập do triều có xét đến biến đổi khí hậu dự kiến vận hành trong tháng 11 theo chỉ đạo của Thủ tướng. Sau một thập kỷ thi công gián đoạn, việc đưa hệ thống vào hoạt động không chỉ là mốc tiến độ; đó là lời hứa chính trị với hơn 6,5 triệu cư dân đang sống trong vùng ảnh hưởng của triều cường.
Tiến độ 95% sau 10 năm “đắp chiếu”: bước ngoặt có muộn?
Nhìn vào tiến độ, thành phố có lý do để lạc quan nhưng không nên tự ru ngủ. Sau thời gian dài vướng mắc pháp lý và thanh toán hợp đồng BT khiến công trình gần 10.000 tỷ nằm “đắp chiếu” và phải tạm dừng cuối năm 2020 dù phần lớn khối lượng đã hoàn thành, dự án chỉ được tái khởi động trở lại từ đầu tháng 2 khi Chính phủ và TP.HCM thống nhất cách xử lý tồn đọng. Đến nay, toàn dự án đạt khoảng 95% khối lượng, các đơn vị thi công đang tập trung nhân lực và thiết bị để hoàn thiện hạng mục cơ khí, điện, nhà vận hành, kè cũng như lắp đặt, kết nối và hiệu chỉnh hệ thống thiết bị trước khi vận hành thử và nghiệm thu. Cống Mương Chuối đã đạt khoảng 95% và Phú Xuân khoảng 93%, cho thấy giai đoạn nước rút đang quyết định việc hệ thống có kịp vận hành đúng hẹn tháng 11 hay lại trễ thêm một lần nữa. Việc thành phố dự kiến đưa công trình vào vận hành trong tháng 11 đánh dấu bước tiến quan trọng đối với dự án sau khoảng một thập kỷ kể từ ngày khởi công.
Cơ chế vận hành: lá chắn triều mạnh, nhưng phụ thuộc hệ thống thoát nước bên trong
Điểm đáng giá nhất của công trình thủy lợi này là tư duy kiểm soát ngập đa tầng chứ không chỉ chặn nước một cách cơ học. Hệ thống gồm 6 cống kiểm soát triều lớn Bến Nghé, Tân Thuận, Phú Xuân, Mương Chuối, Cây Khô, Phú Định, thêm hai cống nhỏ Cầu Kinh và Bà Bướm, tuyến đê bao – kè ven sông Sài Gòn dài khoảng 7,8 km, các công trình tiêu thoát nước và nhà quản lý trung tâm với hệ thống điều khiển, giám sát SCADA. Theo thiết kế, các cống sẽ đóng van khi mực nước sông dâng cao nhằm hạn chế nước từ sông lớn tràn vào bên trong; khi mưa lớn trùng thời điểm triều cường, trạm bơm sẽ hỗ trợ tiêu thoát nước ra ngoài. Công trình được xây để bảo vệ hơn 570 km² vùng hữu ngạn sông Sài Gòn khỏi đỉnh triều cường, rõ ràng là một “lá chắn” đáng kể cho nội thành. Tuy nhiên, như TS Võ Kim Cương nhấn mạnh, hiệu quả cuối cùng còn phụ thuộc vào khả năng thoát nước đồng bộ bên trong từng khu vực: cống nội bộ phải đủ độ dốc, không bị rác bít kín, các van phải được vận hành đúng thì nước mới rút nhanh.
Thực tế ngập lụt Sài Gòn phơi bày giới hạn của hệ thống thoát nước hiện hữu
Những đợt mưa cuối tháng 9, đầu tháng 10 cho thấy rõ vì sao người dân đặt kỳ vọng cao vào dự án chống ngập TP.HCM nhưng cũng không nên ảo tưởng. Lần đầu tiên, một số khu vực phải chịu cảnh nước ngập liên tục hơn một ngày đêm; hàng hóa, đồ dùng gia đình hư hỏng vì ngập kéo dài. Mưa lớn và liên tục là nguyên nhân trực tiếp, nhưng chuyên gia cảnh báo không nên chỉ đổ lỗi cho mưa mà bỏ qua những yếu kém cố hữu của hệ thống thoát nước. Hiện hệ thống thoát nước tại TP.HCM chỉ được thiết kế để đáp ứng các trận mưa khoảng 85,3mm trong 3 giờ và triều cường +1,32m, trong khi thực tế vừa qua ghi nhận vũ lượng mưa trên 100mm chỉ trong 45–60 phút tại nhiều trạm. Mưa trên diện rộng, kéo dài liên tiếp nhiều ngày, kết hợp triều cường đạt đỉnh đã vượt xa khả năng tiêu thoát của các tuyến sông, kênh, rạch. Trong bối cảnh đó, hệ thống mới nếu vận hành tốt sẽ giảm ngập do triều, nhưng không thể một mình khắc phục mọi hậu quả của mưa cực đoan nếu mô hình phát triển đô thị và duy tu cống rãnh bên trong vẫn chậm thay đổi.
Kỳ vọng lớn và điều kiện để dự án không trở thành “bức tường đẹp nhưng vô dụng”
Chính quyền và người dân đều đặt nhiều kỳ vọng rằng khi công trình vận hành, tình trạng ngập tại khu vực nội thành sẽ được cải thiện đáng kể. Hệ thống được giao nhiệm vụ kiểm soát ngập do triều cho chuỗi phường trung tâm như Sài Gòn, Tân Định, Bến Thành, Cầu Ông Lãnh, Xóm Chiếu, Khánh Hội, Vĩnh Hội, Tân Thuận, Phú Thuận, Tân Mỹ, Tân Hưng, Chánh Hưng, Phú Định, Bình Đông cùng các xã Nhà Bè, Hiệp Phước, Tân Nhựt, Bình Chánh, Hưng Long, Bình Hưng. Lộ trình chung của thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030 xử lý 50 điểm ngập nặng, và việc di dời hơn 40.000 căn nhà ven kênh để khơi thông dòng chảy cũng được coi là phần không thể thiếu trong chiến lược giảm ngập lâu dài. Tuy vậy, thời điểm đưa dự án vào vận hành giữa mùa khô khiến hiệu quả thực tế có lẽ phải chờ đến mùa mưa sau mới được đánh giá đầy đủ. Nếu hệ thống cống nội bộ, kênh rạch và quy hoạch cao độ nền ở những khu vực còn bỏ ngỏ như phía tả ngạn sông Sài Gòn không được xử lý đồng bộ, dự án chống ngập có nguy cơ trở thành một “bức tường đẹp nhưng vô dụng” với nhiều khu dân cư vẫn chìm trong nước. Để tránh điều này, thành phố cần coi ngày vận hành tháng 11 không phải điểm kết thúc, mà là điểm khởi đầu cho một chương trình quản lý ngập lụt bài bản, liên hoàn – nơi công trình thủy lợi lớn chỉ là một mắt xích trong hệ thống chứ không phải phép màu duy nhất.
