Siêu dự án chống ngập TPHCM: Một bức tường triều cho đô thị 6,5 triệu dân
Dự án chống ngập TPHCM gần 10.000 tỷ đồng là hệ thống hạ tầng phòng chống lũ và kiểm soát triều quy mô lớn, gồm các công trình đê kè, cống ngăn triều, nhà quản lý trung tâm và hệ thống quan trắc tự động, nhằm bảo vệ khu vực nội đô rộng khoảng 570 km2 với hơn 6,5 triệu dân trước triều cường, mưa lớn và biến đổi khí hậu. Những ngày đầu tháng 10, hàng trăm công nhân vẫn miệt mài trên các hạng mục đê, kè thuộc dự án chống ngập gần 10.000 tỷ đồng tại TPHCM, bất chấp thời tiết nắng mưa thất thường. Hình ảnh thi công ngày đêm phản ánh quyết tâm đưa siêu dự án này về đích sau nhiều năm trì hoãn vì thủ tục và nguồn vốn. Theo chủ đầu tư, các hạng mục chính đã đạt tiến độ xây dựng trung bình hơn 95%, riêng đê kè khoảng 96%, cho thấy giai đoạn nước rút đang rất căng thẳng nhưng cũng đầy kỳ vọng về một bước ngoặt trong cuộc chiến chống ngập đô thị.
Bên trong hệ thống đê, kè và cống ngăn triều: Giải pháp kỹ thuật có đủ tham vọng?
Trọng tâm của dự án chống ngập TPHCM là 8 cống ngăn triều, tạo thành "cửa khóa" cho toàn bộ hệ thống sông, rạch trung tâm thành phố. Sáu cống lớn Bến Nghé, Tân Thuận, Phú Xuân, Mương Chuối, Cây Khô, Phú Định cùng hai cống nhỏ Cầu Kinh, Bà Bướm được lắp đặt cửa van kích thước lớn, âu thuyền hai bên và trạm bơm công suất cao để vừa ngăn nước, vừa duy trì giao thông thủy. Tuyến công trình đê kè ven sông Sài Gòn dài khoảng 7,8 km đóng vai trò là lá chắn sóng và triều, đồng bộ với 24 cống nhỏ dưới đê và các hạng mục gia cố bảo vệ bờ, biến hạ tầng phòng chống lũ thành một "bờ kè sống" kiêm đường dân sinh. Theo đại diện chủ đầu tư, "toàn bộ dự án đã đạt tiến độ trung bình hơn 95%" – một con số cho thấy bài toán kỹ thuật cơ bản đã khép lại, nhưng bài toán vận hành lâu dài và tích hợp với hệ thống thoát nước đô thị vẫn còn bỏ ngỏ.
Tiến độ nước rút và thách thức vận hành sau nhiều năm dang dở
Sau một thập kỷ từ ngày khởi công, dự án giải quyết ngập do triều khu vực TPHCM đang bước vào giai đoạn nước rút, chuẩn bị khánh thành vào cuối năm. Hạng mục đê, kè đã đạt khoảng 96% tiến độ; cống Bến Nghé hoàn thành 100%, nghiệm thu và bàn giao, trong khi cống Tân Thuận và Phú Xuân cùng đạt 96%, dự kiến vận hành thử trong tháng 10. Các đơn vị thi công đang tái lập mặt bằng, hoàn thiện cảnh quan và đường dân sinh trên tuyến đê kè, trong đó tường chắn sóng đã lắp xong và đang lát gạch cường độ cao để xe đến 9 chỗ có thể lưu thông. Tuy nhiên, quá trình dự án nhiều lần bị tạm dừng do khó khăn thủ tục và vốn khiến máy móc, thiết bị đứng chờ năm này qua năm khác. Việc bảo đảm chúng vận hành trơn tru, ổn định sau khánh thành được chính đơn vị quản lý thừa nhận là thách thức lớn, báo trước rằng câu chuyện chống ngập không kết thúc ở ngày cắt băng khánh thành.
Tác động dân sinh: từ nỗi khổ ngập nước tới kỳ vọng không còn "phố thành sông"
Khi hoàn thành, dự án được kỳ vọng kiểm soát triều cường, chủ động điều tiết mực nước trong hệ thống sông, kênh, rạch, hỗ trợ tiêu thoát nước mưa trong điều kiện mưa lớn kết hợp triều cường. Nếu vận hành đúng thiết kế, đây sẽ là lớp phòng thủ đầu tiên, giúp giảm đáng kể cảnh "phố thành sông" ở nhiều khu vực trũng thấp. Dự án cũng hướng tới hạn chế xâm nhập mặn, góp phần cải thiện môi trường nước, chỉnh trang cảnh quan đô thị và nâng cao chất lượng không gian sống cho người dân. Với phạm vi bảo vệ hơn 6,5 triệu dân, tính dân sinh là điểm mạnh rõ rệt của siêu dự án này. Sau 10 năm sống chung với công trình dang dở, bụi đất và sình lầy, một người dân ở xã Phú Xuân chia sẻ rằng khi nhìn cảnh quan mới, ông thấy sự chờ đợi là "xứng đáng" – câu nói phản ánh rõ mức độ kỳ vọng của cộng đồng địa phương.
Liệu dự án có giải được bài toán ngập lụt lâu năm?
Về mặt kỹ thuật, dự án chống ngập TPHCM đặt ra một chuẩn mực mới cho hạ tầng phòng chống lũ đô thị: kiểm soát triều cường, điều tiết mực nước, kết hợp đường dân sinh trên tuyến đê kè. Tuy vậy, ngập lụt ở thành phố không chỉ đến từ triều mà còn từ mưa cực đoan, hạ tầng thoát nước cũ, bê tông hóa bề mặt và phát triển đô thị thiếu kiểm soát. Hệ thống cống ngăn triều và đê kè sẽ giúp thành phố bớt phụ thuộc vào con nước, nhưng không tự động giải quyết tắc nghẽn cống rãnh, lấn chiếm kênh rạch hay xây dựng trên vùng trũng. Nói cách khác, đây là "lá chắn" quan trọng nhưng không phải là "đũa thần". Nếu TP.HCM không song song đầu tư cải tạo thoát nước, quản lý quy hoạch và bảo trì nghiêm túc công trình, vài năm nữa người dân vẫn có thể thấy đường ngập – chỉ là ngập vì mưa, chứ không còn ngập vì triều. Dự án sắp cán đích, nhưng cuộc chiến chống ngập thực sự mới chỉ bắt đầu.
