Liên kết vùng HCM: từ khái niệm hợp tác đến không gian tăng trưởng chiến lược
Liên kết vùng HCM với các tỉnh phía Bắc và Bắc Trung Bộ là quá trình tổ chức lại quan hệ hợp tác kinh tế, du lịch, nông nghiệp, xã hội trên một không gian chung, trong đó TP.HCM phát huy vai trò trung tâm thị trường, tài chính, công nghệ, còn các địa phương phát huy lợi thế sản xuất, tài nguyên và nhân lực để hình thành các chuỗi giá trị liên vùng có sức cạnh tranh cao. Trong bối cảnh du lịch chuyển sang tăng trưởng theo chiều sâu, liên kết vùng không còn là vài chuyến xúc tiến, hội thảo hay hội chợ lưu niệm nữa, mà phải trở thành cơ chế phân bổ lại nguồn lực, chia sẻ hạ tầng và cùng xây dựng sản phẩm chung, đủ sức giữ chân khách, tạo doanh thu ổn định và nâng năng lực cạnh tranh cho cả cụm vùng thay vì từng địa phương đơn lẻ.
Ngày 9-9 tại Nghệ An, UBND TP.HCM cùng Nghệ An, Cao Bằng, Thái Nguyên, Ninh Bình, Thanh Hóa, Hà Tĩnh, Quảng Trị và TP Huế đã ký thỏa thuận hợp tác phát triển kinh tế – xã hội giai đoạn 2026–2030, sau khi đánh giá giai đoạn 2023–2025. Đây không chỉ là một văn kiện mới, mà là bước khẳng định liên kết vùng HCM phải được đo bằng sản phẩm, dự án, doanh thu và lợi ích cụ thể, thay vì những cam kết thiện chí chung chung. Với GRDP gần 3 triệu tỷ đồng vào năm 2025, TP.HCM không thể tiếp tục đóng vai “khách mời danh dự”; thành phố buộc phải trở thành đầu tàu kéo vùng lên bằng năng lực thị trường, tài chính và kết nối quốc tế của mình.
Từ nông lâm thủy sản sang chuỗi giá trị: Cú xoay chiến lược
Cú xoay lớn nhất của thỏa thuận 2026–2030 là chuyển từ các hoạt động kết nối rời rạc sang hợp tác theo chuỗi giá trị cụ thể. Trước đây, nhiều chương trình chỉ dừng ở việc tổ chức hội chợ, tuần lễ đặc sản, tour khảo sát, nên lợi ích cho nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ vẫn mỏng. Saigon Co.op, chẳng hạn, đã chỉ ra nhu cầu phải chuyển từ kết nối từng hoạt động sang hợp tác thường xuyên, gắn hệ thống phân phối với chuỗi cung ứng và thị trường đầu ra bền vững. Về xúc tiến đầu tư, ITPC cũng đề xuất chuyển từ hợp tác theo từng hoạt động riêng lẻ sang liên kết theo chuỗi giá trị và danh mục dự án ưu tiên có sức lan tỏa cao. Đây là cách duy nhất để lợi thế của mỗi địa phương không bị “chết yểu” trên giấy.
Các tỉnh phía Bắc và Bắc Trung Bộ có tài nguyên, bản sắc, sản phẩm du lịch và nông nghiệp phong phú, trong khi TP.HCM nắm cửa ngõ quốc tế và năng lực phân phối khách, vốn, công nghệ. Nhiệm vụ của giai đoạn mới là kết nối những lợi thế này thành chuỗi giá trị du lịch và nông nghiệp – từ vùng nguyên liệu, chế biến, logistics đến phân phối – đủ hấp dẫn, chuyên nghiệp và bền vững. Một chuyên gia kinh tế nhấn mạnh, TP.HCM sở hữu mật độ doanh nghiệp, tài chính, dịch vụ và công nghiệp chế biến lớn, còn Nghệ An có lãnh thổ, nhân lực, kinh tế biển và vị trí trên trục Bắc–Nam; đó là lợi thế bổ sung, nhưng “lợi thế không tự biến thành giá trị nếu thiếu cơ chế kết nối phù hợp”.
Chuỗi giá trị Đông Nam Bộ và không gian đầu tư thống nhất
Điểm đáng chú ý là chiến lược liên kết vùng HCM không chỉ giới hạn ở trục Bắc – Bắc Trung Bộ mà còn gắn với chuỗi giá trị Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long. Theo ITPC, Đông Nam Bộ là vùng động lực tăng trưởng lớn nhất, mạnh về công nghiệp công nghệ cao, công nghệ số và logistics quốc tế; còn Đồng bằng sông Cửu Long là trung tâm kinh tế nông nghiệp hiện đại, thủy sản, kinh tế biển và năng lượng tái tạo. TP.HCM giữ vai trò đầu tàu, tập hợp thị trường, công nghệ, dịch vụ chất lượng cao và mạng lưới kết nối quốc tế. Chiến lược ở đây là dùng chuỗi giá trị Đông Nam Bộ để nâng sức cạnh tranh cho cả miền, thay vì từng tỉnh tự tìm đường, tự chịu chi phí giao dịch cao, và cuối cùng đều yếu thế trước các trung tâm ngoài vùng.
Ba nhóm chuỗi giá trị ưu tiên đã được xác định rõ: công nghiệp công nghệ cao gắn với cảng biển, hàng không và logistics; nông nghiệp – thủy sản gắn với chế biến sâu, chuỗi lạnh, xây dựng thương hiệu và xuất khẩu; và năng lượng sạch, kinh tế tuần hoàn, thích ứng biến đổi khí hậu. Điểm khép kín chuỗi nằm ở việc Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long tạo ra sản lượng, nguyên liệu, năng lực sản xuất, trong khi TP.HCM đảm nhận khâu tiêu thụ, xuất khẩu, tài chính và kết nối thị trường quốc tế. Khi ba mắt xích này gặp nhau trong từng dự án cụ thể, không gian đầu tư thống nhất mới hình thành, đủ quy mô và sức cạnh tranh. Đây chính là cách phát triển vùng Việt Nam: không chỉ tăng trưởng từng tỉnh, mà nâng hẳn “mặt bằng vùng” lên một cấp mới.
Hợp tác kinh tế xã hội: Khi người dân và doanh nghiệp trở thành trung tâm
Thỏa thuận hợp tác kinh tế – xã hội giữa TP.HCM và 8 tỉnh phía Bắc, Bắc Trung Bộ đã giúp các bên kết nối trong đầu tư, thương mại, du lịch, nông nghiệp, khoa học – công nghệ, y tế, giáo dục, văn hóa và an sinh xã hội, qua đó mở thêm cơ hội cho địa phương, doanh nghiệp và người dân. Đây là điểm then chốt: liên kết vùng không chỉ là chuyện của lãnh đạo, mà phải “đưa người dân, doanh nghiệp thực sự trở thành chủ thể trung tâm và người thụ hưởng của liên kết”. Thực tế, các chuỗi cung ứng hàng hóa đã ghi nhận tổng sản lượng khoảng 7.000 tấn/năm với giá trị gần 350 tỷ đồng, cho thấy khi thị trường được tổ chức theo chuỗi, nông sản địa phương không còn phụ thuộc từng thương lái nhỏ lẻ, mà bước vào những kênh tiêu thụ ổn định hơn.
TP.HCM được nhấn mạnh là đầu tàu liên kết vùng, không chỉ ở tốc độ tăng trưởng mà ở khả năng mở rộng không gian phát triển cho các địa phương khác. Khi thành phố phát huy thế mạnh thị trường, tài chính, công nghệ, dịch vụ, còn các tỉnh phía Bắc và Bắc Trung Bộ phát huy sản xuất, hạ tầng, logistics, du lịch, nguồn nhân lực, liên kết vùng HCM mới trở thành một không gian tăng trưởng chiến lược thay vì một câu khẩu hiệu. Nhìn rộng hơn, đây là mô hình phát triển vùng Việt Nam: dùng các đô thị đầu tàu tổ chức lại chuỗi giá trị, kéo doanh nghiệp nhỏ, nông dân, người lao động vào mạng lưới giá trị chung, thay cho cách phát triển tách rời giữa công nghiệp – nông nghiệp, đô thị – nông thôn như trước.
Kinh tế tư nhân và ba nhóm chính sách cho giai đoạn chuỗi giá trị
Một mắt xích quyết định thành bại của hợp tác vùng là khu vực tư nhân. Câu chuyện của Tập đoàn Thành Thành Công (TTC) cho thấy doanh nghiệp lớn chỉ bền khi dám đầu tư vào hạ tầng, sản xuất thực chất. Với cấu trúc nguồn lực đặt trung tâm điều hành, tài chính và R&D ở TP.HCM, còn các tỉnh phía Nam là vành đai sản xuất chiến lược chiếm hơn 70% tổng quy mô đầu tư, TTC thể hiện chính xác logic chuỗi giá trị vùng mà các thỏa thuận liên kết đang hướng tới. Doanh nghiệp này đã xuất khẩu nông nghiệp chế biến sâu sang hơn 40 quốc gia, vận hành hệ thống năng lượng sạch hơn 600 MW và hạ tầng hóa hơn 1.300 ha khu/cụm công nghiệp – những con số cho thấy sức bật khi hạ tầng, sản xuất và thị trường được tổ chức trên một không gian vùng.
Đứng trước làn sóng chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và AI, khu vực tư nhân không thể tự xoay nếu thiếu khung chính sách mới. Ông Đặng Hồng Anh đã đề xuất ba nhóm chính sách: thứ nhất, cơ chế ưu đãi đặc thù khuyến khích đầu tư hạ tầng công nghệ mới như Data Center, hạ tầng số, năng lượng xanh, kèm quy hoạch quỹ đất sạch, bảo đảm nguồn điện công suất cao và cơ chế thử nghiệm chính sách linh hoạt; thứ hai, đổi mới tư duy quản lý, cắt giảm thủ tục, áp dụng “luồng xanh” hoặc “một cửa thực chất” cho các dự án chuyển đổi xanh quy mô lớn; và thứ ba, thành lập quỹ hỗ trợ phát triển công nghệ/xanh, cấp tín dụng ưu đãi dài hạn, khuyến khích tập đoàn lớn làm hạt nhân dẫn dắt doanh nghiệp vừa và nhỏ tham gia chuỗi cung ứng. Nếu ba nhóm chính sách này không được tích hợp vào chương trình liên kết vùng, chuỗi giá trị sẽ thiếu động lực từ phía doanh nghiệp – lực lượng chịu rủi ro và tạo giá trị nhiều nhất.
Quan trọng hơn, lãnh đạo TP.HCM đã cam kết tiếp thu các đề xuất để cụ thể hóa thành chương trình hành động hằng năm, với cơ chế xác định rõ cơ quan chủ trì, đầu mối phối hợp, sản phẩm đầu ra, tiến độ và tiêu chí đánh giá. ITPC cũng cho biết sẽ kết nối đúng cơ quan, theo dõi tiến độ, rà soát định kỳ để làm đầu vào cho chương trình xúc tiến đầu tư giai đoạn 2027–2030. Nói cách khác, giai đoạn tới không còn chỗ cho các cam kết “cho có”; hoặc liên kết vùng HCM được vận hành như một cỗ máy chuỗi giá trị có kỷ luật, hoặc nó sẽ lặp lại vòng luẩn quẩn cũ. Và với những gì đã được ký kết, kỳ vọng lớn hơn đang thuộc về hành động.
