Thiếu sách giáo khoa: Khi “nút thắt” không còn nằm ở chuyện in ấn
Thiếu sách giáo khoa trước khai giảng năm học mới là tình trạng nhiều phụ huynh học sinh ở nhiều địa phương đi khắp các nhà sách, đăng ký qua trường vẫn không mua đủ bộ sách, buộc phải xoay xở với sách giáo khoa cũ, bản điện tử, photo tài liệu tạm thời để con kịp có sách khi bước vào năm học mới. Từ Cần Thơ, An Giang đến Hà Nội, Hà Tĩnh, Tây Ninh, Nghệ An, hình ảnh phụ huynh ôm danh sách môn học, lặp đi lặp lại một câu hỏi “còn cuốn này không?” cho thấy đây không phải chuyện thiếu vài đầu sách, mà là dấu hiệu một hệ thống dự báo và phân phối đã chệch nhịp với nhu cầu thực tế của người học.
Ngày 2/9, tại các nhà sách lớn ở trung tâm Cần Thơ, tình trạng khan hiếm sách giáo khoa vẫn diễn ra, nhiều phụ huynh, học sinh đi nhiều nơi nhưng không mua đủ sách cho năm học mới. Có người chờ nhà sách “có hàng lại khoảng ngày 10” nhưng lo ngại con sẽ vào năm học mà thiếu sách. Ở An Giang, học sinh đã đăng ký mua sách tại trường vẫn chưa nhận đủ, nghe thông báo có thể đến tận cuối tháng 9 mới có sách, nên buộc phải học tạm bằng sách online. Cảm giác bất an trước thềm khai giảng năm học mới không còn là ngoại lệ, mà trở thành trải nghiệm chung của hàng loạt gia đình.
Từ Cần Thơ, Đà Nẵng đến Hà Nội: Hành trình “săn” sách mòn mỏi của phụ huynh
Ở Cần Thơ, nhiều phụ huynh phải chạy từ nhà sách này sang nhà sách khác, có người đưa con từ huyện vào trung tâm nhưng vẫn ra về tay trắng. Một số nơi báo còn sách nhưng “vài ngày sau quay lại thì đã bán hết”, trong khi đợt hàng mới chưa biết bao giờ về. Học sinh tại đây cho biết phần lớn đăng ký mua sách giáo khoa qua trường nhưng đến sát ngày khai giảng vẫn không nhận đủ nên được khuyên “học tạm bằng sách online”.
Tại Hà Nội, tình cảnh không khá hơn. Có phụ huynh cấp hai phải nhờ người thân đăng ký qua trường khác, chờ hơn hai tuần vẫn không đủ sách cho con. Nhiều gia đình tiểu học và THCS đi khắp các hệ thống nhà sách lớn nhưng chỉ mua được lẻ tẻ từng cuốn, thậm chí chỗ còn tập 2 nhưng hết sạch tập 1. Ở Hà Tĩnh, ngay cả khi tới các điểm phát hành lớn nhất tỉnh, phụ huynh vẫn than “thiếu nhiều sách giáo khoa và vở bài tập” cho con trong nhiều khối lớp. Hành vi mua sách giáo khoa năm nay mang dáng dấp của một cuộc săn lùng căng thẳng hơn là một hoạt động chuẩn bị bình thường cho năm học mới.
Mua qua trường vẫn thiếu sách: Dự báo sai và phân phối lệch nhịp
Điểm đáng lo không phải chỉ nằm ở những gia đình tự đi mua lẻ, mà ngay cả phụ huynh đã đăng ký mua sách giáo khoa trọn bộ qua trường từ sớm cũng rơi vào cảnh chờ đợi. Ở Cần Thơ, học sinh cho biết phần lớn đăng ký mua sách tại trường nhưng đến sát ngày khai giảng vẫn chưa nhận được đầy đủ. Tại một lớp 9 ở Hà Nội, phụ huynh phản ánh “sát ngày khai giảng, lớp vẫn chưa được phát đủ sách giáo khoa, còn thiếu một số cuốn” nên phải hỏi xin sách giáo khoa cũ trên nhóm lớp cho con dùng tạm.
Trong khi đó, nhà xuất bản khẳng định đã cung ứng ra thị trường hơn 220 triệu bản sách giáo khoa tính đến 15/8, đạt 148% so với cùng kỳ năm trước và còn in bổ sung thêm khoảng 9 triệu bản. Một thông tin tiếp theo cho biết “tính đến ngày 3/9, đơn vị đã phát hành 228 triệu bản sách giáo khoa và 84 triệu bản sách bài tập, vượt hơn 150% số lượng đặt hàng ban đầu”. Hai con số này cho thấy vấn đề không nằm ở chỗ “in không kịp”, mà là dự báo nhu cầu từng đầu sách ở từng vùng và điều phối nguồn hàng đã không theo kịp thực tế. Khi các lớp vẫn thiếu sách dù kế hoạch cung ứng đã “vượt 150%”, chúng ta phải thẳng thắn thừa nhận đây là lỗi hệ thống chứ không thể quy về “thiếu cục bộ” một cách dễ dãi.
Phụ huynh xoay xở với sách giáo khoa cũ, bản điện tử và photo
Bị kẹt giữa khai giảng năm học mới và tình trạng thiếu sách giáo khoa, phụ huynh học sinh buộc phải tự tìm lối thoát. Ở nhiều lớp tại Hà Nội, phụ huynh hỏi xin sách giáo khoa cũ trong nhóm lớp để con tạm học. Một số nơi, các em dùng chung một bộ sách với bạn cùng bàn, còn vở bài tập thì gia đình photo từng bài để sử dụng tạm thời. Tại Cần Thơ và An Giang, khi không thể mua đủ sách, nhiều gia đình phải tìm sách giáo khoa cũ hoặc sử dụng bản điện tử, in tạm file PDF cho con học.
Ở Hà Tĩnh, cảnh phụ huynh “đi nhiều nơi nhưng vẫn chưa mua đủ bộ sách bài tập” lặp đi lặp lại trong các câu chuyện ở quầy sách ngoài chợ và tại các công ty phát hành. Nhiều người chia sẻ, tổng số sách mua được có giá trị không lớn, nhưng chi phí thời gian, công sức, đi lại giữa các huyện, thậm chí nhờ người ở thành phố khác mua rồi gửi về, đã vượt xa giá trị bộ sách. Việc phụ huynh phải dùng sách giáo khoa cũ, bản số và photo để chắp vá cho thấy hệ thống cung ứng hiện tại đang đẩy gánh nặng điều chỉnh lên vai từng gia đình, thay vì được giải quyết bằng một cơ chế phân phối hợp lý và minh bạch ngay từ đầu.
Giải pháp trước mắt cho phụ huynh, và yêu cầu cải tổ lâu dài
Trước mắt, phụ huynh không còn lựa chọn nào khác ngoài việc phối hợp chặt với giáo viên: thông báo rõ những đầu sách còn thiếu, đề nghị nhà trường linh hoạt chương trình trong những tuần đầu, tránh kiểm tra, ghi chép dựa hoàn toàn vào sách giáo khoa. Một số trường ở Cần Thơ đã chủ động thông báo với phụ huynh rằng giáo viên sẽ không kiểm tra sách trong những ngày đầu năm học, cho thấy nhà trường hoàn toàn có thể chia sẻ phần nào áp lực này.
Về lâu dài, yêu cầu phải đặt lên bàn là sự phối hợp thực chất giữa Bộ Giáo dục và Đào tạo, nhà xuất bản và các trường học. Cơ quan quản lý đã từng giao cho các sở giáo dục xây dựng phương án cung ứng sách trước ngày 30/8, “không để thiếu sách mà chưa có cách xử lý”, nhưng thực tế cho thấy khoảng trống lớn giữa kế hoạch trên giấy và việc học sinh có sách trên tay. Nhà xuất bản nói đã “tập trung tối đa nguồn lực, tăng tốc sản xuất, điều tiết nguồn hàng và dự kiến in bổ sung 17 triệu bản trong tháng 9”, song nếu khâu dự báo nhu cầu đến từng khối, từng địa phương vẫn lỗi, tình trạng thiếu sách giáo khoa sẽ tiếp tục tái diễn. Muốn chấm dứt cảnh phụ huynh mỏi mắt đi mua sách giáo khoa mỗi mùa khai giảng, chúng ta cần một hệ thống dữ liệu đặt hàng minh bạch, thời hạn chốt đơn nghiêm túc và cơ chế giám sát độc lập, thay vì những lời trấn an chung chung sau khi sự việc đã xảy ra.
